Τα ονόματα της Καβάλας συνδέουν τρεις περιόδους της ιστορίας της: τη Νεάπολη της αρχαιότητας, τη Χριστούπολη των βυζαντινών χρόνων και τη νεότερη Καβάλα. Το σημερινό όνομα εμφανίζεται σε γραπτές πηγές από τα μέσα του 15ου αιώνα, ενώ οι μαρτυρίες για τη Χριστούπολη τοποθετούνται στον 8ο–9ο αιώνα.
Οι τρεις ονομασίες δεν αντιστοιχούν σε ισάριθμες, απολύτως χρονολογημένες μετονομασίες. Και η εξήγηση για το όνομα Χριστούπολη, όπως και η ετυμολογία της Καβάλας, παραμένει ανοιχτή σε περισσότερες από μία ερμηνείες.
Ονόματα της Καβάλας: από πού ξεκινά η ιστορία;
Η αρχή της διαδρομής βρίσκεται στη Νεάπολη, δηλαδή τη «νέα πόλη». Κατά την επικρατέστερη άποψη, ιδρύθηκε στα μέσα του 7ου αιώνα π.Χ. από αποίκους που συνδέονταν με τη Θάσο και την Πάρο.
Η πρώτη εγκατάσταση τοποθετείται στη μικρή τριγωνική χερσόνησο της Παναγίας, εκεί όπου βρίσκεται η σημερινή παλιά πόλη. Η Νεάπολη εξελίχθηκε σε εμπορικό λιμάνι και λειτουργούσε ως επίνειο των Φιλίππων.
Η πόλη ήταν επίσης σταθμός της Εγνατίας οδού. Έτσι, το λιμάνι συνδεόταν με τις χερσαίες μετακινήσεις ανάμεσα στη Μακεδονία και τη Θράκη. Η ιστορική διαδρομή της Εγνατίας, όπως την παρουσιάζει το Υπουργείο Πολιτισμού, συνοψίζει αυτή τη μετάβαση από τη Νεάπολη στη Χριστούπολη και, αργότερα, στην Καβάλα.
Η σημασία της θέσης φαίνεται και από ένα επεισόδιο της αρχαιότητας: το 42 π.Χ. το λιμάνι χρησιμοποιήθηκε ως βάση του στόλου του Κάσσιου και του Βρούτου, πριν από τη μάχη των Φιλίππων. Η Νεάπολη ήταν, επομένως, σημείο αναφοράς τόσο για τη θάλασσα όσο και για τη στεριά.
Γιατί η Νεάπολη έγινε Χριστούπολη;
Η δεύτερη ιστορική ονομασία, Χριστούπολη, ανήκει στη βυζαντινή περίοδο. Οι σχετικές μαρτυρίες συγκλίνουν στον 8ο–9ο αιώνα, με την αλλαγή να τοποθετείται πιθανότατα πριν από τα τέλη του 8ου αιώνα.
Η ονομασία εμφανίζεται και σε βυζαντινά κείμενα: μαρτυρείται σε επιστολή του Θεοδώρου Στουδίτη και σε διηγήσεις του Γρηγορίου του Δεκαπολίτου, στα τέλη του 8ου και στις αρχές του 9ου αιώνα. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων συνδέει την αλλαγή με την αναδιοργάνωση του οικισμού σε ισχυρό βυζαντινό κάστρο-πόλη.
Υπάρχει και μια θρησκευτική ερμηνεία, αλλά όχι βεβαιωμένη αιτία. Το 49 μ.Χ. ο Απόστολος Παύλος αποβιβάστηκε στο λιμάνι της Νεάπολης και κατευθύνθηκε μέσω της Εγνατίας προς τους Φιλίππους. Η σύνδεση του ονόματος Χριστούπολη με την πορεία του και την άφιξη του χριστιανισμού στη Μακεδονία έχει προταθεί ως πιθανή εξήγηση.
Αρχαιολογικά κατάλοιπα βασιλικής και εκκλησιαστικά αρχιτεκτονικά μέλη δείχνουν χριστιανική παρουσία στην περιοχή. Δεν αποδεικνύουν, από μόνα τους, τον ακριβή λόγο για τον οποίο επικράτησε η συγκεκριμένη ονομασία.
Πότε εμφανίζεται το όνομα Καβάλα;
Στα βυζαντινά χρόνια η Χριστούπολη εξελίχθηκε σε σημαντική οχυρωμένη πόλη και κόμβο χερσαίων και θαλάσσιων επικοινωνιών. Το 1391 καταστράφηκε από τους Οθωμανούς, σύμφωνα με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Καβάλας.
Το όνομα Καβάλα εμφανίζεται στις γραπτές πηγές μετά τα μέσα του 15ου αιώνα. Μελέτη για την οθωμανική αστική ανάπτυξη της πόλης εντοπίζει μνεία οικισμού με το όνομα Kavala σε φορολογικό κατάστιχο του 1478. Άλλη καταγραφή τοποθετεί το νεότερο όνομα σε εκκλησιαστικό τακτικό του τέλους του 15ου αιώνα.
Στις αρχές του 16ου αιώνα ακολούθησε νέα φάση ανασυγκρότησης. Τα έργα κοινής ωφέλειας του 1520–21, επί Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς, σηματοδότησαν αυτή τη νέα περίοδο, όταν η πόλη επονομαζόταν πλέον Καβάλα. Η ανασυγκρότηση των αρχών του αιώνα περιλάμβανε επίσης έργα στα τείχη και στο υδραγωγείο, καθώς και κοινωφελή κτήρια.
Για την προέλευση του ονόματος, οι πηγές καταγράφουν διαφορετικές εκδοχές και δεν προκύπτει μία ενιαία, βέβαιη ετυμολογία.
Έσβηνε κάθε όνομα μόλις εμφανιζόταν το επόμενο;
Η διαίρεση σε Νεάπολη της αρχαιότητας, Χριστούπολη του Βυζαντίου και Καβάλα της νεότερης περιόδου είναι ένας χρήσιμος τρόπος να θυμόμαστε την ιστορική διαδρομή. Δεν πρέπει όμως να τη φανταστούμε σαν τρεις πινακίδες που αντικαταστάθηκαν από τη μια μέρα στην άλλη.
Οι τύποι Χριστούπολη και Καβάλα απαντούν μαζί σε πηγές της περιόδου 1470–1533. Η εμφάνιση του νεότερου ονόματος δεν σήμανε ότι το παλαιότερο εξαφανίστηκε αμέσως από κάθε αναφορά.
Από τη Νεάπολη, επίνειο των Φιλίππων, έως τη βυζαντινή οχυρωμένη Χριστούπολη και την Καβάλα που ανασυγκροτήθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα, τα ονόματα αποτυπώνουν διαφορετικές περιόδους της ίδιας πόλης. Η ιστορία τους δεν χωρά σε τρεις ακριβείς ημερομηνίες· χωρά, όμως, σε μια διαδρομή που φτάνει ως τη σημερινή Καβάλα.
