Τουρκία και Σαουδική Αραβία προωθούν έναν νέο χερσαίο εμπορικό διάδρομο που θα συνδέει τον Κόλπο με την Ευρώπη μέσω Ιορδανίας, Συρίας και Τουρκίας, παρακάμπτοντας το Ισραήλ και μειώνοντας τη σημασία της Χάιφας. Το σχέδιο, που ενισχύεται από συμφωνίες για σιδηροδρόμους και logistics στο Ριάντ, φιλοδοξεί να προσφέρει ασφαλέστερη και ταχύτερη εναλλακτική στις ευάλωτες θαλάσσιες οδούς, ενώ αναζωπυρώνει τον ανταγωνισμό για τον έλεγχο των εμπορικών ροών στην περιοχή.
Πιο αναλυτικά
Ένα νέο γεωοικονομικό παιχνίδι βρίσκεται σε εξέλιξη στη Μέση Ανατολή, με την Τουρκία και τη Σαουδική Αραβία να προωθούν σχέδιο χερσαίου διαδρόμου που θα συνδέει τις αγορές του Κόλπου με την Ευρώπη μέσω Ιορδανίας, Συρίας και Τουρκίας.
Το σχέδιο προκαλεί έντονο ενδιαφέρον, αλλά και ανησυχία στο Ισραήλ, καθώς θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ανταγωνιστική εναλλακτική στον διάδρομο IMEC, τον οποίο στηρίζει το Τελ Αβίβ και ο οποίος προβλέπει σύνδεση Ινδίας, Μέσης Ανατολής και Ευρώπης με κομβικό ρόλο για ισραηλινές υποδομές.
Σύμφωνα με ισραηλινά μέσα, η τουρκοσαουδαραβική πρωτοβουλία θα μπορούσε να παρακάμψει πλήρως το ισραηλινό έδαφος και να μειώσει τη σημασία του λιμανιού της Χάιφα ως βασικής πύλης διαμετακόμισης προς την Ευρώπη.
Χερσαία εναλλακτική απέναντι στους θαλάσσιους κινδύνους
Το σχέδιο προβλέπει τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου δικτύου μεταφορών και logistics, μέσω του οποίου εμπορεύματα από τη Σαουδική Αραβία και ευρύτερα από τον Κόλπο θα μπορούν να φτάνουν στην Ευρώπη περνώντας από Ιορδανία, Συρία και Τουρκία.
Η αναζήτηση εναλλακτικών διαδρομών έχει αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία λόγω των επαναλαμβανόμενων κρίσεων σε κρίσιμα θαλάσσια περάσματα, όπως το Στενό του Ορμούζ και το Μπαμπ αλ-Μαντέμπ.
Οι συγκρούσεις, οι απειλές κατά της ναυσιπλοΐας και οι καθυστερήσεις στις θαλάσσιες μεταφορές έχουν οδηγήσει πολλές χώρες της περιοχής να επανεξετάσουν την εξάρτησή τους από τις θαλάσσιες οδούς.
Σε αυτό το περιβάλλον, ένας χερσαίος διάδρομος από τον Κόλπο προς την Ευρώπη θα μπορούσε να προσφέρει μεγαλύτερη σταθερότητα στις αλυσίδες εφοδιασμού, ταχύτερη μεταφορά προϊόντων και μικρότερη έκθεση σε κρίσεις στη θάλασσα.
Οι υπογραφές στο Ριάντ
Η πρωτοβουλία πήρε νέα ώθηση μετά την υπογραφή δύο μνημονίων κατανόησης ανάμεσα στην Τουρκία και τη Σαουδική Αραβία για συνεργασία στους τομείς των σιδηροδρόμων και των logistics.
Τα μνημόνια υπέγραψαν στο Ριάντ ο Τούρκος υπουργός Μεταφορών και Υποδομών Αμπντουλκαντίρ Ουράλογλου και ο Σαουδάραβας υπουργός Μεταφορών και Υπηρεσιών Logistics Σαλέχ αλ-Τζάσερ.
Η τουρκική πλευρά παρουσιάζει το σχέδιο ως μια στρατηγική υποδομή που μπορεί να συνδέσει όχι μόνο τη Σαουδική Αραβία με την Τουρκία, αλλά και άλλες χώρες του Κόλπου, όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ, το Κουβέιτ και το Ομάν.
Σύμφωνα με τον Ουράλογλου, στόχος είναι η ολοκλήρωση της βασικής σύνδεσης μέσα στα επόμενα τρία έως τέσσερα χρόνια.
Η «επιστροφή» του σιδηροδρόμου Χετζάζ
Στην καρδιά του σχεδίου βρίσκεται η ιδέα αναβίωσης και εκσυγχρονισμού τμημάτων του ιστορικού σιδηροδρόμου Χετζάζ, που είχε κατασκευαστεί από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στις αρχές του 20ού αιώνα για να συνδέσει τη Δαμασκό με τη Μεδίνα.
Τότε, ο σιδηρόδρομος είχε θρησκευτική, εμπορική και πολιτική σημασία, καθώς διευκόλυνε τη μετακίνηση προσκυνητών και ενίσχυε την οθωμανική παρουσία στην περιοχή.
Σήμερα, η ίδια γεωγραφία επιστρέφει στο προσκήνιο με διαφορετικό περιεχόμενο: όχι ως αυτοκρατορική γραμμή ελέγχου, αλλά ως εμπορικός άξονας που μπορεί να συνδέσει τον Κόλπο με την Τουρκία και από εκεί με την Ευρώπη.
Η Συρία επιδιώκει να αξιοποιήσει τη γεωγραφική της θέση για να μετατραπεί σε κόμβο logistics, ενώ η Άγκυρα εμφανίζεται πρόθυμη να συμβάλει στην αποκατάσταση κρίσιμων σιδηροδρομικών υποδομών.
Το μεγάλο κενό στη Συρία και την Ιορδανία
Παρότι υπάρχουν έτοιμα τμήματα της διαδρομής στη Σαουδική Αραβία και στη νοτιοανατολική Τουρκία, το κρίσιμο κενό εντοπίζεται ανάμεσα στη Συρία και την Ιορδανία.
Η τουρκική πλευρά έχει αναφερθεί σε ένα τμήμα περίπου 400 χιλιομέτρων που παραμένει ανολοκλήρωτο ή χρειάζεται σοβαρή αποκατάσταση.
Παράλληλα, η Τουρκία σχεδιάζει επενδύσεις για την ανακατασκευή της γραμμής που θα συνδέει τα τουρκικά σύνορα με το Χαλέπι και τη Δαμασκό, ώστε να δημιουργηθεί λειτουργική συνέχεια προς τον Νότο.
Αν το έργο προχωρήσει, η διαδρομή θα μπορεί να μεταφέρει εμπορεύματα, ενέργεια και επιβάτες, ενώ υπάρχει και η προοπτική χρήσης της από προσκυνητές για το χατζ.
Γιατί ανησυχεί το Ισραήλ
Το ισραηλινό ενδιαφέρον για το θέμα δεν είναι τυχαίο.
Ο διάδρομος IMEC, τον οποίο στηρίζει το Ισραήλ, προβλέπει τη σύνδεση της Ινδίας με τον Κόλπο, στη συνέχεια με την Ιορδανία και το Ισραήλ, και από εκεί με την Ευρώπη μέσω της Μεσογείου.
Σε αυτό το σενάριο, το ισραηλινό έδαφος και κυρίως το λιμάνι της Χάιφα αποκτούν κομβική αξία.
Αν όμως προχωρήσει ένας εναλλακτικός τουρκοσαουδαραβικός διάδρομος μέσω Συρίας και Ιορδανίας, το Ισραήλ κινδυνεύει να χάσει μέρος του στρατηγικού του ρόλου ως εμπορική γέφυρα ανάμεσα στην Ασία και την Ευρώπη.
Η παράκαμψη του Ισραήλ δεν έχει μόνο οικονομική διάσταση. Έχει και πολιτική σημασία, καθώς θα μπορούσε να μειώσει την επιρροή του Τελ Αβίβ στις νέες περιφερειακές αλυσίδες διασύνδεσης.
Το στοίχημα της Άγκυρας
Για την Τουρκία, το σχέδιο έχει μεγάλη στρατηγική αξία.
Η Άγκυρα επιδιώκει εδώ και χρόνια να μετατραπεί σε κεντρικό κόμβο που συνδέει Ασία, Ευρώπη και Μέση Ανατολή. Ένας διάδρομος από τον Κόλπο προς την Ευρώπη μέσω τουρκικού εδάφους ενισχύει αυτή τη φιλοδοξία και δίνει στην Τουρκία ρόλο-κλειδί στο εμπόριο, την ενέργεια και τις μεταφορές.
Παράλληλα, το έργο επιτρέπει στην Τουρκία να επεκτείνει την επιρροή της στη Συρία, την Ιορδανία και τον Κόλπο, σε μια περίοδο που οι περιφερειακές ισορροπίες αναδιατάσσονται.
Για τη Σαουδική Αραβία, ο διάδρομος εντάσσεται στην προσπάθεια να αναδειχθεί σε διεθνή κόμβο logistics, μειώνοντας παράλληλα την εξάρτηση από ευάλωτες θαλάσσιες οδούς.
Νέος ανταγωνισμός για τους δρόμους του εμπορίου
Η υπόθεση δείχνει ότι η Μέση Ανατολή δεν βρίσκεται μόνο στο επίκεντρο στρατιωτικών και ενεργειακών συγκρούσεων, αλλά και μιας νέας μάχης για τους εμπορικούς διαδρόμους.
Ο IMEC, ο τουρκοσαουδαραβικός διάδρομος, οι θαλάσσιες οδοί του Ορμούζ και του Μπαμπ αλ-Μαντέμπ, αλλά και οι παλαιές σιδηροδρομικές γραμμές που επανέρχονται στο προσκήνιο, συνθέτουν έναν νέο χάρτη ανταγωνισμού.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποια διαδρομή θα είναι πιο σύντομη ή πιο οικονομική.
Το πραγματικό διακύβευμα είναι ποιος θα ελέγχει τις ροές εμπορίου ανάμεσα στον Κόλπο, την Ασία και την Ευρώπη.
Και σε αυτό το νέο παιχνίδι, η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία φαίνεται πως επιχειρούν να δημιουργήσουν έναν άξονα που περιορίζει τον ρόλο του Ισραήλ και μεταφέρει το βάρος της περιφερειακής διασύνδεσης προς τη Συρία, την Ιορδανία και την Άγκυρα.
