Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, η αποκάλυψη του σκανδάλου Κοσκωτά προκάλεσε έκπληξη στην ελληνική κοινωνία, καθώς αποκαλύφθηκε μια οικονομική απάτη που είχε οργανωθεί σταδιακά επί χρόνια. Ο βασικός πρωταγωνιστής της απέκτησε μεγάλη επιχειρηματική δύναμη και ισχυρές διασυνδέσεις με πρόσωπα από την πολιτική και την οικονομία. Οι υπεξαιρέσεις δισεκατομμυρίων δραχμών από την Τράπεζα Κρήτης, οι σοβαρές αδυναμίες των ελεγκτικών μηχανισμών και η πολιτική διάσταση της υπόθεσης οδήγησαν σε μία από τις μεγαλύτερες δικαστικές περιπέτειες της Μεταπολίτευσης. Η έρευνα επεκτάθηκε σε πρόσωπα που κατείχαν κυβερνητικά αξιώματα, ακόμη και υπουργικές θέσεις, και κορυφώθηκε με την πολύκροτη δίκη ενώπιον του Ειδικού Δικαστηρίου και την απόφαση του 1992. Η υπόθεση καταγράφηκε ως χαρακτηριστική προειδοποίηση για τους κινδύνους που προκύπτουν όταν η οικονομική ισχύς αποκτά προνομιακή πρόσβαση στην κρατική εξουσία.
Περισσότερα από τριάντα χρόνια μετά, οι αποκαλύψεις γύρω από τη Pizza Fan και την αλυσίδα αρτοποιείων «Χωριάτικο» επαναφέρουν ένα διαχρονικό ερώτημα για τα μεγάλα οικονομικά σκάνδαλα στην Ελλάδα: Πώς γίνεται τόσο εκτεταμένα σχήματα φοροδιαφυγής και οικονομικής απάτης να λειτουργούν επί δέκα ολόκληρα χρόνια, χωρίς οι αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες να κατορθώνουν να τα διακόψουν; Το βασικότερο ερώτημα είναι εάν υπήρχαν άνθρωποι στον κρατικό μηχανισμό που γνώριζαν τι συνέβαινε, έδιναν πληροφορίες ή παρείχαν την αναγκαία κάλυψη στους εμπλεκομένους, ώστε να εξακολουθούν απρόσκοπτα τη δραστηριότητά τους.
Η βαρύτητα αυτών των ερωτημάτων αυξάνεται, καθώς οι έρευνες εξετάζουν πλέον και το ενδεχόμενο εμπλοκής δημόσιων λειτουργών. Δημοσιοποιημένες πληροφορίες για ύποπτες επαφές με ελεγκτικές υπηρεσίες, ειδοποιήσεις πριν από ελέγχους και πιθανές παράνομες συναλλαγές καθιστούν αναγκαία την πλήρη διερεύνηση της υπόθεσης. Οι ενδείξεις περί οργανωμένου μηχανισμού προστασίας κρίνονται αρκετά σοβαρές, ώστε να κινητοποιηθεί επισήμως η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων.
Δύο μεγάλες υποθέσεις και δέκα χρόνια δράσης χωρίς αποτελεσματική παρέμβαση
Για την Pizza Fan, η ΕΛ.ΑΣ. αναφέρει ότι από το 2016 είχε τεθεί σε λειτουργία οργανωμένο σύστημα απόκρυψης εσόδων, με τη χρήση ειδικού λογισμικού. Μέσω αυτού, καταστήματα του δικτύου μπορούσαν να διεκπεραιώνουν παραγγελίες χωρίς να εκδίδουν τις νόμιμες αποδείξεις. Η αξία της φορολογητέας ύλης που δεν δηλώθηκε υπολογίζεται σε πάνω από 150 εκατομμύρια ευρώ, ενώ η απώλεια εσόδων για το Δημόσιο από τους φόρους που δεν αποδόθηκαν εκτιμάται ότι υπερβαίνει τα 35 εκατομμύρια ευρώ. Παράλληλα, το σύστημα κατέγραφε τις πραγματικές συναλλαγές, δίνοντας τη δυνατότητα στους εμπλεκομένους να ελέγχουν τις εισπράξεις που δεν εμφανίζονταν στις φορολογικές αρχές.
Ανάλογη, ως προς την έκταση, είναι και η υπόθεση που αφορά το «Χωριάτικο». Η Διεύθυνση Αντιμετώπισης Οργανωμένου Εγκλήματος γνωστοποίησε ότι εντόπισε 430 εταιρικά σχήματα με διασυνδέσεις μεταξύ τους, εκ των οποίων τα 340 φέρονται να αξιοποιούνταν για την κατ’ εξακολούθηση αποφυγή φορολογικών, ασφαλιστικών και άλλων οικονομικών υποχρεώσεων. Οι εταιρείες δραστηριοποιούνταν σε πολλούς τομείς: στην εστίαση, στην αρτοποιία, στη νυχτερινή διασκέδαση, στον τουρισμό και στην αξιοποίηση παραλιακών χώρων. Κατά την ΕΛ.ΑΣ., η ζημία από τις οικονομικές υποχρεώσεις που δεν καταβλήθηκαν ανέρχεται περίπου στα 77 εκατομμύρια ευρώ. Οι καταγεγραμμένες απαιτητές οφειλές, μαζί με τις αντίστοιχες προσαυξήσεις, υπερβαίνουν τα 95,5 εκατομμύρια.
Παραμένει το ερώτημα πώς ήταν δυνατόν να ιδρύονται εκατοντάδες εταιρείες, να αφήνουν πίσω τους υπέρογκα χρέη, να αλλάζουν διαχειριστές και να δίνουν τη θέση τους σε νέες επιχειρήσεις, χωρίς να παρεμβαίνουν έγκαιρα αποτελεσματικοί ελεγκτικοί μηχανισμοί. Πώς μπόρεσε να συνεχιστεί επί χρόνια μια δραστηριότητα τέτοιας κλίμακας, η οποία, σύμφωνα με την αστυνομική έρευνα, περιλάμβανε ακόμη και χρήση εικονικών στοιχείων ταυτότητας; Και με ποιον τρόπο συσσωρεύονταν οφειλές δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ, ενώ οι ίδιες δραστηριότητες συνέχιζαν μέσω διαφορετικών εταιρικών σχημάτων;
Οι ειδοποιήσεις πριν από τους ελέγχους και οι ύποπτες διασυνδέσεις
Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται πλέον σε όσους ενδέχεται να βρίσκονταν στην άλλη πλευρά των συναλλαγών. Για την Pizza Fan, από τηλεφωνικές συνομιλίες που έχουν καταγραφεί, σύμφωνα με τις πληροφορίες που δημοσιοποιήθηκαν, προκύπτουν αναφορές σε ενημέρωση των εμπλεκομένων πριν από την πραγματοποίησή τους για καταγγελίες προς την ΑΑΔΕ και για ελέγχους που επρόκειτο να πραγματοποιηθούν. Μετά τις αναφορές αυτές, η Διεύθυνση Εσωτερικών Υποθέσεων της Αρχής, κατόπιν εντολής του διοικητή Γιώργου Πιτσιλή, ζήτησε εγγράφως από την Ελληνική Αστυνομία να της διαβιβάσει στοιχεία. Σκοπός είναι να εξεταστεί αν υπάλληλοι της ΑΑΔΕ συμμετείχαν σε διαρροή εμπιστευτικών πληροφοριών ή σε άλλες παράνομες πράξεις.
Αντίστοιχα σοβαρές είναι οι πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί για το «Χωριάτικο». Όπως αναφέρεται στο ρεπορτάζ, η δικογραφία περιλαμβάνει τηλεφωνικές συνομιλίες όπου κεντρικά πρόσωπα της φερόμενης οργάνωσης εμφανίζονται να επικοινωνούν με στελέχη δημόσιων υπηρεσιών, όπως της Εφορίας και του ΕΦΚΑ. Σε κάποιες συνομιλίες ορισμένοι άνθρωποι αποκαλούνται με συνθηματικά ονόματα, ενώ διερευνώνται πληροφορίες για δώρα και πιθανές οικονομικές συναλλαγές. Εξετάζονται ακόμη αναφορές σε αστυνομικούς, οι οποίοι φέρονται να ενημέρωναν για επικείμενες επιχειρήσεις ελέγχου. Η ταυτότητα και ο ρόλος των προσώπων, καθώς και το ενδεχόμενο δωροδοκίας, εξακολουθούν να ερευνώνται.
Αν αποδειχθεί ότι κρατικοί λειτουργοί ενημέρωναν τους εμπλεκομένους για ελέγχους ή τους παρείχαν με οποιονδήποτε τρόπο προστασία, η υπόθεση αποκτά σαφώς σοβαρότερες διαστάσεις. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να εξεταστεί αν οργανωμένες σχέσεις διαφθοράς, υπηρεσιακή ανοχή ή σκόπιμες παραλείψεις από ανθρώπους επιφορτισμένους με την προστασία των δημόσιων εσόδων επέτρεψαν τη μακρόχρονη λειτουργία αυτών των μηχανισμών. Εφόσον υπήρξαν τέτοιες διασυνδέσεις, η έρευνα πρέπει να καταλήξει στον εντοπισμό όλων όσοι εμπλέκονται, όποια θέση κι αν κατείχαν.
Μήπως οι προσβάσεις των κυκλωμάτων ήταν η πραγματική πηγή της δύναμής τους;
Η πιθανότητα προστασίας από πρόσωπα με πρόσβαση σε κρατικές υπηρεσίες αποκτά ιδιαίτερο βάρος υπό το πρίσμα της διάρκειας και της πολυπλοκότητας των δύο υποθέσεων. Εύλογα ερωτήματα για τη στάση των αρμόδιων αρχών γεννά ένας μηχανισμός που δρα επί δέκα χρόνια, διαχειρίζεται τεράστια ποσά και αναπτύσσει επιχειρηματικές δραστηριότητες σε διαφορετικές περιοχές της χώρας. Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο κρίσιμο όταν υπάρχουν συγκεκριμένες αναφορές για πληροφορίες που ενδεχομένως διέρρεαν από υπηρεσίες αρμόδιες για τον έλεγχό του.
Εφόσον υπάρχουν σχετικά αποδεικτικά στοιχεία, πρέπει να διερευνηθεί χωρίς περιορισμούς αν υψηλόβαθμα στελέχη παρείχαν κάλυψη. Η φερόμενη παράνομη δραστηριότητα επί δέκα χρόνια δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι υπήρχε τέτοια διασύνδεση, ούτε τεκμηριώνει ότι κρατικοί υπάλληλοι χρηματίζονταν. Καθιστά, ωστόσο, αναγκαίο να εξεταστούν από τις αρμόδιες αρχές όλα τα ενδεχόμενα: από την ανεπάρκεια και τις δυσλειτουργίες στους ελεγκτικούς μηχανισμούς μέχρι τη συνειδητή διευκόλυνση και την απόκρυψη παραβάσεων.
Η διαφθορά, εφόσον υφίσταται, δεν περιορίζεται κατ’ ανάγκη σε υπάλληλο που λαμβάνει χρήματα για να αγνοήσει μια παράβαση. Ενδέχεται να παίρνει τη μορφή έγκαιρης αποκάλυψης επικείμενου ελέγχου, διαρροής απόρρητων πληροφοριών, αδικαιολόγητης κωλυσιεργίας, επιλεκτικού χειρισμού υποθέσεων ή παράλειψης νόμιμων ενεργειών. Για να διερευνηθούν αυτές οι πρακτικές χρειάζεται ενδελεχής έλεγχος υπηρεσιακών εγγράφων, ηλεκτρονικών αρχείων, τηλεφωνικών επικοινωνιών και οικονομικών συναλλαγών.
Να ερευνηθούν και οι υπεύθυνοι για τη διενέργεια των ελέγχων
Αυτό αποτελεί το επόμενο σημαντικό βήμα για τις αρμόδιες αρχές: να διαπιστώσουν τι γινόταν επί χρόνια στις υπηρεσίες που έπρεπε να ελέγχουν τις συγκεκριμένες επιχειρηματικές δραστηριότητες. Πόσοι έλεγχοι διενεργήθηκαν από το 2016 έως σήμερα και τι κατέγραψε ο καθένας; Ποιες κυρώσεις επιβλήθηκαν και ποιοι υπάλληλοι ήταν υπεύθυνοι για τη διεξαγωγή ή την εποπτεία τους; Εξετάστηκαν εγκαίρως όλες οι καταγγελίες ή υπήρξαν υποθέσεις που καθυστέρησαν ασυνήθιστα, καθώς και πορίσματα που δεν ακολουθήθηκαν από τις προβλεπόμενες ενέργειες;
Αναγκαίος είναι και ο έλεγχος της περιουσιακής κατάστασης όσων, όπως ενδεχομένως προκύψει από την έρευνα, είχαν παράνομες επαφές με τους εμπλεκομένους. Αν εντοπιστούν καταθέσεις χωρίς εξήγηση, ύποπτες μεταβιβάσεις περιουσίας ή συναλλαγές που δεν καλύπτονται από τα νόμιμα εισοδήματα, πρέπει να αναζητηθεί η προέλευσή τους και τυχόν σύνδεσή τους με τις συγκεκριμένες υποθέσεις. Η ίδια διερεύνηση οφείλει να αφορά κάθε πρόσωπο που αποδειχθεί ότι διαδραμάτισε ουσιαστικό ρόλο στην πιθανή παροχή προστασίας, ανεξάρτητα από τη διοικητική ή υπηρεσιακή βαθμίδα του. Την ολοκληρωμένη έρευνα των δύο υποθέσεων έχουν πλέον ευθύνη να φέρουν σε πέρας τόσο η Δικαιοσύνη όσο και οι αρμόδιοι ελεγκτικοί μηχανισμοί. Η εξάρθρωση των φερόμενων εγκληματικών οργανώσεων συνιστά σημαντικό αποτέλεσμα της αστυνομικής έρευνας, όμως η πλήρης έκταση των υποθέσεων θα γίνει γνωστή όταν διαπιστωθεί αν συνέβαλαν στη λειτουργία τους και πρόσωπα εκτός των επιχειρηματικών μηχανισμών. Αν υπάρχουν τέτοιοι άνθρωποι, πρέπει να εντοπιστούν και να λογοδοτήσουν.
Το θέμα αφορά επίσης χιλιάδες επιχειρηματίες που πληρώνουν με συνέπεια φόρους και ασφαλιστικές εισφορές, ενώ δραστηριοποιούνται σε συνθήκες ισχυρού ανταγωνισμού. Η συστηματική αποφυγή φόρων και εισφορών από έναν επιχειρηματικό μηχανισμό τού προσφέρει αθέμιτο οικονομικό όφελος σε βάρος όσων συμμορφώνονται με τη νομοθεσία. Όσο αυτή η πρακτική παρατείνεται, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ευθύνη του κράτους να διασφαλίζει αποτελεσματικούς ελέγχους στην αγορά.
Παραμένει, συνεπώς, αναπάντητο το βασικό ερώτημα: Με ποιον τρόπο οι φερόμενοι μηχανισμοί φοροδιαφυγής της Pizza Fan και του «Χωριάτικου» δρούσαν για μία δεκαετία και ποια πρόσωπα, ενδεχομένως, τους διευκόλυναν από κρατικές υπηρεσίες; Η διερεύνηση δεν αρκεί να εστιάσει στους επιχειρηματίες που συνελήφθησαν και στους συνεργάτες τους. Χρειάζεται να εξεταστούν και οι υπηρεσίες που ήταν αρμόδιες για την εποπτεία, όσοι γνώριζαν τη δραστηριότητά τους, καθώς και οι αποφάσεις που πάρθηκαν ή δεν πάρθηκαν όλα αυτά τα χρόνια. Εάν αποδειχθεί ότι επίορκοι κρατικοί λειτουργοί βοήθησαν να διατηρηθούν αυτοί οι μηχανισμοί, η σημαντικότερη αποκάλυψη θα αφορά όσους είχαν ορκιστεί να προασπίζονται το δημόσιο συμφέρον και ενδεχομένως επέλεξαν να υπηρετήσουν εκείνους που το έβλαπταν.
