Στο αρχαίο Δίον, ένα ποτάμι δεν ήταν απλώς μέρος του τοπίου. Ο Βαφύρας αποτελούσε το φυσικό ανατολικό όριο της πόλης και, σύμφωνα με τις πηγές, τη συνέδεε πλωτά με τη θάλασσα.
Η σύνδεση αυτή έδινε δυνατότητες μετακίνησης και εμπορίου, ενώ το ποτάμι είχε θέση και στις υποδομές της πόλης. Για να καταλάβουμε τον ρόλο του, χρειάζεται να ξεχωρίσουμε τι λένε οι αρχαίες μαρτυρίες από όσα δείχνουν οι νεότερες έρευνες.
Γιατί το αρχαίο Δίον βρέθηκε σε αυτή τη θέση;
Το Δίον βρισκόταν κοντά στην ακτή του Θερμαϊκού και στο πέρασμα από τη Θεσσαλία προς τη Μακεδονία. Στην ανατολική πλευρά της πόλης κυλούσε ο Βαφύρας, ο οποίος πρόσφερε σύνδεση προς τη θάλασσα.
Μελέτη τοποθετεί την αρχαία πόλη περίπου 1,5 χιλιόμετρο από την ακτή. Η απόσταση αυτή δείχνει πόσο κοντά βρισκόταν το Δίον στη θάλασσα, όχι το μήκος της πλωτής διαδρομής του ποταμού.
Η θέση είχε σημασία και προς την ξηρά. Το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης συνδέει τη στρατηγική θέση του Δίου και τον έλεγχο του περάσματος με την οχύρωσή του από τον Κάσσανδρο, στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ.
Ο Βαφύρας αποτελούσε μέρος αυτής της γεωγραφίας: χάραζε το ανατολικό όριο, αλλά ταυτόχρονα άνοιγε μια διαδρομή πέρα από αυτό. Το Δίον δεν χρειαζόταν να βρίσκεται πάνω στην ακτογραμμή για να έχει πρόσβαση προς τη θάλασσα.
Τι γνωρίζουμε για τον ποταμό που έφτανε στη θάλασσα;
Ο Παυσανίας περιγράφει τον Ελικώνα να χάνεται κάτω από τη γη και, έπειτα από περίπου 22 στάδια, να επανεμφανίζεται με το όνομα Βαφύρας. Στη συνέχεια, γράφει, κατέβαινε πλωτός προς τη θάλασσα.
Στο ίδιο χωρίο καταγράφει την παράδοση των κατοίκων του Δίου ότι ο ποταμός αρχικά κυλούσε συνεχώς πάνω από το έδαφος. Πρόκειται για τοπική παράδοση όπως την παραθέτει ο αρχαίος συγγραφέας, όχι για σύγχρονη υδρογεωλογική απόδειξη της υπόγειας διαδρομής.
Η σύνδεση με τη θάλασσα περιγράφεται και από νεότερες πηγές. Η διαδρομή, ωστόσο, δεν οδηγούσε σε ένα απλό, ανοιχτό θαλάσσιο κανάλι: μελέτη αναφέρει εκτεταμένα έλη και ρηχές λιμνοθάλασσες στις εκβολές.
Έτσι, η αναφορά σε πλωτό ποταμό δείχνει μια δυνατότητα σύνδεσης, χωρίς να αποσαφηνίζει κάθε λεπτομέρεια της ναυσιπλοΐας.
Πώς μπορούσε ο Βαφύρας να ωφελήσει το εμπόριο;
Για μια πόλη κοντά στην ακτή, η πρόσβαση στη θάλασσα μέσω ποταμού μπορούσε να διευκολύνει τις μετακινήσεις και τις εμπορικές επαφές. Το Υπουργείο Πολιτισμού συνδέει ρητά τη διέξοδο του Βαφύρα με δυνατότητες εμπορίου και οικονομικής ανάπτυξης της περιοχής.
Οι ανασκαφές έχουν φέρει στο φως οχυρωμένα τείχη και έναν αστικό ιστό με δημόσια κτίρια, καταστήματα, εργαστήρια και κατοικίες. Τα ευρήματα σκιαγραφούν μια οργανωμένη πόλη με καθημερινή και παραγωγική δραστηριότητα.
Οι διαθέσιμες πηγές δεν προσδιορίζουν συγκεκριμένο λιμάνι, εμπορεύματα ή όγκο συναλλαγών. Το ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι η γεωγραφική σύνδεση με τη θάλασσα πρόσφερε μια δυνατότητα χρήσιμη για την οικονομική ζωή, χωρίς να γνωρίζουμε ακριβώς πόσο και με ποιον τρόπο αξιοποιήθηκε.
Από τον Βαφύρα έπαιρνε η πόλη το νερό της;
Η πλωτή έξοδος και η υδροδότηση ήταν διαφορετικές λειτουργίες. Αρχαιολογική μελέτη για το υδραγωγείο του Δίου αναφέρει ότι η πόλη υδροδοτούνταν από τον Ελικώνα, περίπου 5 χιλιόμετρα μακριά, μέσω υδραγωγείου.
Η ίδια μελέτη χρονολογεί την κεντρική δεξαμενή στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ. και αναφέρει πηγάδια που τροφοδοτούσαν χωριστά κατοικίες και λουτρά. Η καθημερινή χρήση του νερού εξαρτιόταν, επομένως, και από τεχνικές υποδομές.
Ο Βαφύρας συνδεόταν και με μια άλλη πλευρά της λειτουργίας της πόλης: την αποχέτευση. Μεταπτυχιακή εργασία για το υδροσύστημα του ρωμαϊκού Δίου περιγράφει δίκτυο που αξιοποιούσε νερά από τα λουτρά για καθαρισμό και κατέληγε μέσω τάφρου στο ποτάμι.
Και όταν το νερό γινόταν απειλή;
Οι πηγές και οι χείμαρροι από τους πρόποδες του Ολύμπου τροφοδοτούσαν τον Βαφύρα. Οι μετατοπίσεις της αρχαίας κοίτης και οι υπερχειλίσεις του συνδέονταν, όμως, και με πλημμυρικούς κινδύνους για την περιοχή.
Η σημερινή εικόνα δεν ταυτίζεται παντού με την αρχαία. Η τεχνητή τάφρος Βαρικού–Μαλαθριάς κατασκευάστηκε το 1951 για την αποστράγγιση της ευρύτερης περιοχής και, κατά τόπους, ακολουθεί ή αποκλίνει από την αρχαία κοίτη.
Σε περιόδους έντονων και εκτεταμένων βροχοπτώσεων, τμήματα της ανατολικής πλευράς του αρχαιολογικού χώρου μπορούν να πλημμυρίσουν. Ανάμεσα στα σημεία που αντιμετωπίζουν προβλήματα βρίσκονται τα ιερά της Ίσιδας και του Διός Υψίστου.
Ο Βαφύρας βοηθά να διαβάσουμε το Δίον πέρα από τα τείχη του: ως μια πόλη που ζούσε δίπλα στο νερό, αξιοποιούσε τη σύνδεσή της με τη θάλασσα και έπρεπε να συνυπάρχει με τη δύναμη του ποταμού.
