Ποιος ελέγχει τους δήμους όταν μια απόφασή τους προκαλεί αντιδράσεις; Στο μεταβατικό καθεστώς, τον έλεγχο νομιμότητας ασκεί ο Γραμματέας της αρμόδιας Αποκεντρωμένης Διοίκησης, με τη συμμετοχή των προβλεπόμενων επιτροπών.
Η ουσιαστική διάκριση είναι ότι η κρατική εποπτεία εξετάζει αν τηρήθηκε ο νόμος, όχι αν η επιλογή του δήμου είναι δημοφιλής ή πολιτικά σωστή. Για όποιον έχει έννομο συμφέρον, υπάρχει και η δυνατότητα ειδικής διοικητικής προσφυγής, με σύντομη προθεσμία.
Ποιος ελέγχει τους δήμους και μέχρι πότε;
Το Σύνταγμα αναθέτει στους δήμους και στους υπόλοιπους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης τη διοίκηση των τοπικών υποθέσεων και κατοχυρώνει τη διοικητική και οικονομική αυτοτέλειά τους. Παράλληλα, προβλέπει κρατική εποπτεία, η οποία περιορίζεται στον έλεγχο νομιμότητας και δεν επιτρέπεται να εμποδίζει την πρωτοβουλία και την ελεύθερη δράση τους.
Ο νεότερος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ο ν. 5314/2026, θεσπίζει Υπηρεσία Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας ΟΤΑ στο Υπουργείο Εσωτερικών. Αποστολή της είναι ο έλεγχος της νομιμότητας πράξεων και παραλείψεων των οργάνων της αυτοδιοίκησης.
Μέχρι να εκδοθεί η διαπιστωτική απόφαση για την έναρξη λειτουργίας της νέας υπηρεσίας, όμως, εφαρμόζονται οι μεταβατικές διατάξεις: ο έλεγχος παραμένει στον Γραμματέα της οικείας Αποκεντρωμένης Διοίκησης και στις προβλεπόμενες επιτροπές.
Η Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αττικής αναφέρει στη σχετική ενημέρωσή της ότι η διαπιστωτική απόφαση δεν είχε εκδοθεί κατά τον χρόνο σύνταξής της. Η σελίδα υπηρεσίας αναγράφει ως τελευταία ενημέρωση την 20ή Αυγούστου 2026· πριν από προσφυγή, επιβεβαιώστε αν έχει εκδοθεί νεότερη απόφαση.
Τι ελέγχεται στην πράξη;
Η νομιμότητα μιας δημοτικής απόφασης δεν κρίνεται μόνο από το αποτέλεσμα που παράγει. Εξετάζεται, μεταξύ άλλων, αν το όργανο που την εξέδωσε είχε την αρμοδιότητα και αν τηρήθηκε η διαδικασία που προβλέπει ο νόμος.
Ο έλεγχος αφορά επίσης τη συμβατότητα της πράξης με το ισχύον νομικό πλαίσιο και την αιτιολογία της, όπου αυτή απαιτείται. Μπορεί ακόμη να εξεταστεί αν υπήρξε υπέρβαση των άκρων ορίων της διακριτικής ευχέρειας ή κατάχρηση εξουσίας.
Για παράδειγμα, αν υποθέσουμε ότι μια απόφαση ελήφθη από αναρμόδιο όργανο, το ζήτημα δεν είναι αν κάποιος συμφωνεί με το περιεχόμενό της. Είναι αν μπορούσε να ληφθεί νόμιμα με αυτόν τον τρόπο. Η πράξη κρίνεται με βάση το νομικό καθεστώς που ίσχυε όταν εκδόθηκε.
Και αν απλώς διαφωνώ με την επιλογή του δήμου;
Η διαφωνία με μια δημοτική επιλογή δεν είναι από μόνη της λόγος ακύρωσης. Ένας κάτοικος μπορεί να θεωρεί ότι ο δήμος έπρεπε να ακολουθήσει διαφορετική πολιτική, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η απόφαση παραβιάζει τον νόμο.
Ο έλεγχος νομιμότητας δεν επιτρέπει στο εποπτικό όργανο να υποκαταστήσει την κρίση του δήμου για το αν μια επιλογή είναι σκόπιμη. Η διάκριση προστατεύει την αυτοτέλεια της τοπικής αυτοδιοίκησης: άλλο η πολιτική ευθύνη για μια επιλογή και άλλο η συμμόρφωση με τους νομικούς κανόνες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μια απόφαση αποκλείεται να ελεγχθεί επειδή αφορά πολιτική επιλογή. Αν υπάρχει συγκεκριμένος ισχυρισμός για παράβαση νόμου ή διαδικασίας, εκεί βρίσκεται το αντικείμενο του ελέγχου.
Ποιος μπορεί να προσφύγει και πόσο χρόνο έχει;
Στη μεταβατική διαδικασία, όποιος έχει έννομο συμφέρον μπορεί να ασκήσει ειδική διοικητική προσφυγή κατά δημοτικής απόφασης για λόγους νομιμότητας. Δεν αρκεί, συνεπώς, να δηλώσει ότι η απόφαση δεν του αρέσει: χρειάζεται να προσδιορίσει το νομικό πρόβλημα που θεωρεί ότι υπάρχει.
Η προθεσμία είναι κατά κανόνα 15 ημέρες. Η αφετηρία της συνδέεται, ανάλογα με την περίπτωση, με τη δημοσίευση, την ανάρτηση στο διαδίκτυο, την κοινοποίηση ή την πλήρη γνώση της απόφασης. Γι’ αυτό έχει σημασία να βρεθεί το πλήρες κείμενο και να κρατηθεί αποδεικτικό της σχετικής ημερομηνίας.
Προσφυγή προβλέπεται και για παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας, με διαφορετικό σημείο εκκίνησης της προθεσμίας. Εκεί μετρά η άπρακτη παρέλευση της ειδικής νόμιμης προθεσμίας ή, αν δεν προβλέπεται τέτοια, η παρέλευση τριμήνου από την αίτηση.
Η μεταβατική ενημέρωση της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αττικής αναφέρει ότι ο Γραμματέας αποφασίζει επί της προσφυγής μέσα σε δύο μήνες. Αν δεν εκδώσει απόφαση στην προθεσμία αυτή, η προσφυγή θεωρείται σιωπηρώς απορριφθείσα.
Η προσφυγή σταματά την απόφαση;
Δεν πρέπει να θεωρούμε ότι η κατάθεση μιας διοικητικής προσφυγής σταματά αυτομάτως την εκτέλεση της δημοτικής πράξης. Στο μεταβατικό καθεστώς, ο Γραμματέας δεν έχει αρμοδιότητα να αναστείλει την εκτέλεσή της.
Η ειδική διοικητική προσφυγή δεν αποτελεί, κατά τη μεταβατική περίοδο, προϋπόθεση για να ασκηθεί ένδικο βοήθημα στο αρμόδιο δικαστήριο. Η δικαστική οδός έχει δικές της προϋποθέσεις και προθεσμίες, οι οποίες πρέπει να ελεγχθούν ξεχωριστά.
Επειδή το εφαρμοστέο καθεστώς μπορεί να αλλάξει με την έναρξη της νέας υπηρεσίας και κάθε υπόθεση έχει τα δικά της δεδομένα, η επικοινωνία με την αρμόδια Αποκεντρωμένη Διοίκηση και με δικηγόρο είναι σημαντική, ιδίως όταν ο χρόνος πιέζει. Το κρίσιμο είναι να εντοπιστεί συγκεκριμένη νομική πλημμέλεια και να κινηθεί κανείς εγκαίρως.
