Η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης ενέκρινε το τουρκολιβυκό μνημόνιο, σφραγίζοντας την ουσιαστική αλλαγή στάσης της πλευράς του Χαλίφα Χαφτάρ, η οποία επί επτά χρόνια αντιστεκόταν στη συμφωνία Άγκυρας και Τρίπολης.
Η Άγκυρα θέλει να κεφαλαιοποιήσει τη μεταβολή, ενισχύοντας τα πολιτικά ερείσματα των θαλάσσιων διεκδικήσεών της στην Ανατολική Μεσόγειο και επεκτείνοντας τη στρατιωτική, ενεργειακή και οικονομική συνεργασία με την ανατολική Λιβύη. Η εξέλιξη δημιουργεί νέα δεδομένα στις σχέσεις της Βεγγάζης με την Ελλάδα και την Αίγυπτο.
Η απόφαση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς προήλθε από το Κοινοβούλιο που συνδέεται με τον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, αντίπαλο της κυβέρνησης της Τρίπολης, με την οποία η Τουρκία υπέγραψε το μνημόνιο τον Νοέμβριο του 2019. Οι βουλευτές ακύρωσαν επίσης τις αποφάσεις του 2020, με τις οποίες είχαν απορρίψει τις τουρκολιβυκές συμφωνίες και είχαν διακόψει τις πολιτικές σχέσεις με την Άγκυρα. Καθοριστική για την ανατροπή υπήρξε η αντικατάσταση, στις αρχές Οκτωβρίου, του επί χρόνια προέδρου της Βουλής Αγκίλα Σάλεχ, ο οποίος διατηρούσε στενούς δεσμούς με το Κάιρο.
Χαιρετίζοντας την ψήφο των Λίβυων βουλευτών, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν τη χαρακτήρισε «εξαιρετικά ευχάριστη είδηση». Την απόφαση παρουσίασαν ως επιβεβαίωση των τουρκικών αξιώσεων τόσο ο πρόεδρος της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης, Νουμάν Κουρτουλμούς, όσο και ο Ομέρ Τσελίκ, εκπρόσωπος του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP). Ο κυβερνητικός εταίρος και εθνικιστής Ντεβλέτ Μπαχτσελί αποτύπωσε ακόμη πιο καθαρά τη στρατηγική ανάγνωση της εξέλιξης: «Η ιστορία άλλαξε, οι συνθήκες άλλαξαν, η Τουρκία ισχυροποιήθηκε». Τα φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης την παρουσιάζουν ήδη ως νίκη της «Γαλάζιας Πατρίδας» και ήττα της Ελλάδας.
Οι πανηγυρισμοί καλύπτουν μια βαθύτερη μεταβολή. Κατά την περίοδο 2019-2020, η τουρκική στρατιωτική επέμβαση εμπόδισε τις δυνάμεις του Χαφτάρ να καταλάβουν την Τρίπολη. Πλέον, η Άγκυρα διατηρεί το στρατιωτικό της αποτύπωμα στη δυτική Λιβύη και παράλληλα έχει ανοίξει δίαυλο με τον πρώην αντίπαλό της. Τον Αύγουστο, ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν συναντήθηκε στη Βεγγάζη με τον Χαλίφα Χαφτάρ και τον γιο του, Σαντάμ, ενώ επαφές έχουν πραγματοποιηθεί και από τον επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών ΜΙΤ, Ιμπραήμ Καλίν.
Δημοσιεύματα στον τουρκικό και διεθνή Τύπο κάνουν λόγο για προγράμματα εκπαίδευσης αξιωματικών της ανατολικής Λιβύης στην Τουρκία, καθώς και για συνεννοήσεις σχετικά με στρατιωτικές εγκαταστάσεις και συστήματα επιτήρησης. Το Reuters, εξετάζοντας δορυφορικές εικόνες, κατέγραψε μη επανδρωμένα αεροσκάφη στην αεροπορική βάση Αλ Χαντίμ· ορισμένα ενδέχεται να είναι τουρκικής κατασκευής, χωρίς όμως να έχει εξακριβωθεί από ποιον προμηθευτή προήλθαν. Η ενίσχυση της τουρκικής παρουσίας στην ανατολική Λιβύη αποτελεί πλέον ρεαλιστικό ενδεχόμενο. Για την πλευρά Χαφτάρ, η προσέγγιση μπορεί να ανοίξει δρόμο προς την τουρκική αμυντική τεχνογνωσία και να διευρύνει τα περιθώρια ελιγμών της απέναντι στους παραδοσιακούς εταίρους της: την Αίγυπτο, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τη Ρωσία.
Τα οικονομικά συμφέροντα είναι εξίσου συγκεκριμένα. Τουρκικές κατασκευαστικές επιχειρήσεις έχουν ήδη αναλάβει συμβάσεις για έργα ανοικοδόμησης στη Βεγγάζη, στο Τομπρούκ και σε άλλες πόλεις, σε συνεργασία με τον οργανισμό υπό τη διεύθυνση του Μπελκασέμ Χαφτάρ, γιου επίσης του στρατάρχη. Στον ενεργειακό τομέα, τον Ιούνιο του 2025 η κρατική τουρκική εταιρεία TPAO υπέγραψε μνημόνιο με την Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου της Λιβύης για γεωλογικές και γεωφυσικές έρευνες σε τέσσερις θαλάσσιες περιοχές. Η νέα πολιτική συναίνεση ενδέχεται να διευκολύνει την επέκταση των δραστηριοτήτων αυτών.
Η εξέλιξη προκαλεί διπλωματική δυσφορία στην Αθήνα, χωρίς να αλλάζει τις ελληνικές και ευρωπαϊκές νομικές αντιρρήσεις. Οι επαφές της Ελλάδας με την πλευρά Χαφτάρ δεν στάθηκαν ικανές να αποτρέψουν την απόφαση του λιβυκού Κοινοβουλίου. Τον Μάρτιο ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης συναντήθηκε με τον στρατάρχη Χαφτάρ, ενώ τον Ιούνιο φιλοξένησε στην Αθήνα τον γιο του, Σαντάμ. Το υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας επανέλαβε ότι το μνημόνιο παραβιάζει το Δίκαιο της Θάλασσας και, ως εκ τούτου, παραμένει άκυρο.
Σε ραδιοφωνική συνέντευξη, ο Γιώργος Γεραπετρίτης διατύπωσε με σαφήνεια τη θέση της Αθήνας: «Το μνημόνιο αυτό δεν πρόκειται να εφαρμοστεί για τον απλούστατο λόγο ότι δεν παράγει έννομα αποτελέσματα ως απολύτως αντίκειται στο διεθνές δίκαιο», ανέφερε, προαναγγέλλοντας διπλωματικές κινήσεις προς εταίρους και συμμάχους με στόχο την αμφισβήτηση της συμφωνίας. Τόνισε ακόμη ότι η Ελλάδα θα ακολουθήσει σχέδιο και θα χρησιμοποιήσει τα διπλωματικά και νομικά μέσα που έχει στη διάθεσή της για να προστατεύσει τα δικαιώματά της. Για την επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων, σημείωσε πως η χώρα έχει, βάσει του Διεθνούς Δικαίου, δικαίωμα να ορίσει το εύρος τους έως τα 12 ναυτικά μίλια και θα το ασκήσει «με τον τρόπο και στο χρόνο που θα επιλέξει».
Η κατηγορηματική αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης ήρθε μετά από εκείνη της Αθήνας. Στις Βρυξέλλες, κατά τη συνάντησή της με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, η Ύπατη Εκπρόσωπος της ΕΕ για την Εξωτερική Πολιτική Κάγια Κάλας έθεσε το θέμα, σημειώνοντας πως το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων χωρών. Με επίσημη δήλωση για λογαριασμό της Ένωσης, το χαρακτήρισε άκυρο και ανυπόστατο, διευκρινίζοντας ότι δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη. Την ίδια θέση είχαν εκφράσει από κοινού η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα, επιβεβαιώνοντας την αλληλεγγύη της ΕΕ προς την Ελλάδα και την Κύπρο.
Η Αθήνα έφερε επίσης το ζήτημα ενώπιον του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Διπλωματικές πηγές αναφέρουν ότι η Μόνιμη Αντιπρόσωπος της Ελλάδας, πρέσβης Αγλαΐα Μπαλτά, ενημέρωσε τα μέλη του Συμβουλίου σε κλειστές διαβουλεύσεις, έπειτα από οδηγίες του Γιώργου Γεραπετρίτη. Κατά την ενημέρωση, υπογραμμίστηκαν οι κίνδυνοι που δημιουργεί η απόφαση της λιβυκής Βουλής για την ασφάλεια και τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η σύμβαση έρευνας και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων για τη θαλάσσια περιοχή «Νότια της Κρήτης ΙΙ» έχει υπογραφεί από την αμερικανική Chevron και τη Helleniq Energy με το ελληνικό Δημόσιο. Μέρος της περιοχής αυτής συμπίπτει με τις θαλάσσιες διεκδικήσεις που καταγράφονται στο τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019. Η επικάλυψη υπολογίζεται περίπου στο 20%-25% της έκτασης του συγκεκριμένου οικοπέδου.
Πιο περίπλοκη είναι η στάση της Αιγύπτου, η οποία διαχρονικά στηρίζει τον Χαφτάρ. Το Κάιρο καταδίκασε απερίφραστα απόφαση της λιβυκής Βουλής και χαρακτήρισε το τουρκολιβυκό μνημόνιο «απολύτως άκυρο», χωρίς νομική ισχύ. Σε ανακοίνωσή του, το αιγυπτιακό Υπουργείο Εξωτερικών υποστηρίζει, όπως και η Αθήνα, ότι η συμφωνία παραβιάζει το διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και τα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας στην ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα της. Παράλληλα, απορρίπτει κάθε ενέργεια που βασίζεται στο μνημόνιο και θίγει τα δηλωμένα θαλάσσια όρια της Αιγύπτου. Η χώρα διατηρεί, όπως σημειώνει, το δικαίωμα να υπερασπίζεται τα δικαιώματά της βάσει του Διεθνούς Δικαίου και να αντιμετωπίζει κάθε απόπειρα παραβίασής τους. Η απόφαση της λιβυκής Βουλής εισάγει έναν ακόμη παράγοντα στις ισορροπίες που επιδιώκει να κρατήσει το Κάιρο: από τη μία πλευρά διατηρεί στενούς δεσμούς με την πλευρά Χαφτάρ, ενώ τα τελευταία χρόνια έχει προχωρήσει στην εξομάλυνση των σχέσεών του με την Τουρκία.
