Το υπουργείο Εργασίας προετοιμάζει αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας των ψηφιακών πλατφορμών, όπως εκείνων για διανομή φαγητού και καφέ, καθώς και στη διαχείριση του προσωπικού τους. Στο επίκεντρο βρίσκονται οι αλγόριθμοι που αναθέτουν εργασίες, υπολογίζουν αμοιβές, αξιολογούν εργαζομένους ή ακόμη και διακόπτουν τη συνεργασία μαζί τους. Το νομοσχέδιο που επεξεργάζεται η υπουργός Εργασίας, Νίκη Κεραμέως, προβλέπει ειδικούς περιορισμούς στη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης και νέες υποχρεώσεις για τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται μέσω διαδικτυακών εφαρμογών.
Ο κλάδος στον οποίο αφορούν οι ρυθμίσεις έχει γνωρίσει μεγάλη ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια. Οι εφαρμογές που χρησιμοποιούν καθημερινά χιλιάδες καταναλωτές βασίζονται σε αυτοματοποιημένα συστήματα, τα οποία οργανώνουν σημαντικό τμήμα της εργασίας. Τα συστήματα αυτά ενδέχεται να αποφασίζουν ποιος θα παραλάβει μια παραγγελία, πώς θα προσδιοριστεί η αμοιβή του, με ποια κριτήρια θα αξιολογηθεί και αν θα διατηρήσει την πρόσβασή του στην πλατφόρμα. Έτσι, ένας διανομέας μπορεί να δει τις παραγγελίες που του ανατίθενται να μειώνονται ή να διαπιστώσει ότι ο λογαριασμός του έχει απενεργοποιηθεί, χωρίς να γνωρίζει ξεκάθαρα τους λόγους. Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο προβληματική όταν η απόφαση λαμβάνεται ηλεκτρονικά, χωρίς ουσιαστική ανθρώπινη αξιολόγηση.
Το υπό διαμόρφωση νομοσχέδιο επιχειρεί να θέσει κανόνες σε αυτές τις πρακτικές και συνδέεται με την ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής οδηγίας 2024/2831, η οποία αποσκοπεί στη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στις ψηφιακές πλατφόρμες. Η προθεσμία για την ενσωμάτωσή της στο εθνικό δίκαιο από την Ελλάδα και τα υπόλοιπα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι η 2α Δεκεμβρίου 2026. Το υπουργείο Εργασίας έχει ήδη συζητήσει τις βασικές διατάξεις με τους κοινωνικούς εταίρους, ενώ συνεχίζεται η οριστικοποίηση του σχεδίου.
Έλεγχος από ανθρώπους στις αποφάσεις των αλγορίθμων
Κεντρική παρέμβαση αφορά τον τρόπο λήψης αποφάσεων που επηρεάζουν άμεσα την επαγγελματική θέση και το εισόδημα όσων εργάζονται μέσω ψηφιακών εφαρμογών. Το νέο πλαίσιο θα υποχρεώνει τις επιχειρήσεις να θέτουν τα ηλεκτρονικά συστήματά τους υπό την επίβλεψη κατάλληλα εκπαιδευμένων εργαζομένων. Όσοι αναλάβουν την εποπτεία θα χρειάζεται να διαθέτουν τις αναγκαίες τεχνικές γνώσεις, αλλά και εξουσία παρέμβασης όταν εντοπίζουν προβλήματα σε αυτοματοποιημένες αποφάσεις. Κατά συνέπεια, μια απόφαση αλγορίθμου θα μπορεί να ελεγχθεί, να αλλάξει ή και να ακυρωθεί. Ο ανθρώπινος έλεγχος έχει ιδιαίτερη βαρύτητα όταν περιορίζεται η πρόσβαση εργαζομένου στην εφαρμογή ή όταν τερματίζεται η συνεργασία του με την εταιρεία.
Οι αποφάσεις που αφορούν τη λύση της σύμβασης ή την απενεργοποίηση του λογαριασμού εργαζομένου θα πρέπει να περιλαμβάνουν ανθρώπινη παρέμβαση και δεν θα επιτρέπεται να εκδίδονται αποκλειστικά από αυτοματοποιημένο σύστημα. Επιπλέον, κάθε εργαζόμενος θα μπορεί να ζητά διευκρινίσεις για σημαντική απόφαση που τον αφορά και έχει ληφθεί με τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης. Η επιχείρηση θα είναι υποχρεωμένη να παρουσιάζει με σαφή και κατανοητό τρόπο τα δεδομένα και τα κριτήρια στα οποία στηρίχθηκε. Σε περίπτωση που ο εργαζόμενος θεωρεί πως αδικήθηκε, θα δικαιούται να αιτηθεί επανεξέταση. Το αίτημα θα πρέπει να εξετάζεται έγκαιρα, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση, και η απάντηση να συνοδεύεται από συγκεκριμένη αιτιολόγηση.
Ποια στοιχεία δεν θα μπορούν να παρακολουθούν οι εταιρείες
Η προστασία της ιδιωτικής ζωής αποτελεί ένα ακόμη βασικό σκέλος του νομοσχεδίου. Οι ψηφιακές πλατφόρμες συλλέγουν και επεξεργάζονται πολλές πληροφορίες για τους συνεργάτες τους, προκαλώντας ερωτήματα για τα επιτρεπτά όρια της ηλεκτρονικής παρακολούθησης. Με τις νέες ρυθμίσεις, ορισμένες κατηγορίες προσωπικών δεδομένων θα εξαιρούνται από τα αυτοματοποιημένα συστήματα οργάνωσης της εργασίας. Ειδικότερα, οι επιχειρήσεις δεν θα μπορούν να χρησιμοποιούν τα συστήματα αυτά για τη συλλογή ή την ανάλυση πληροφοριών σχετικά με την ψυχολογική ή συναισθηματική κατάσταση εργαζομένου. Περιορισμοί θα ισχύουν επίσης για τις ιδιωτικές συνομιλίες και τις προσωπικές επικοινωνίες του, ακόμη και αν γίνονται με συναδέλφους.
Για τους διανομείς στις πλατφόρμες προβλέπονται περιορισμοί στη συλλογή δεδομένων όταν δεν εργάζονται. Όσο ένας εργαζόμενος δεν παρέχει ούτε εκτελεί υπηρεσίες, τα συστήματα των πλατφορμών δεν θα επιτρέπεται να συλλέγουν προσωπικά του στοιχεία, ώστε να μην παρακολουθείται η ιδιωτική του ζωή εκτός εργασίας. Παράλληλα, περιορίζεται η χρήση βιομετρικών πληροφοριών, όπως τα χαρακτηριστικά του προσώπου, για ταυτοποίηση μέσω σύγκρισης με στοιχεία που είναι αποθηκευμένα σε βάσεις δεδομένων. Προστατεύεται ειδικά και η συνδικαλιστική δράση: οι επιχειρήσεις δεν θα μπορούν να χρησιμοποιούν αλγόριθμους για να προβλέπουν αν ένας εργαζόμενος θα συμμετάσχει σε συνδικαλιστική οργάνωση, συλλογική κινητοποίηση ή άλλη ενέργεια που σχετίζεται με την άσκηση εργασιακών δικαιωμάτων.
Υποχρέωση ενημέρωσης για τη λειτουργία των συστημάτων
Σήμερα, οι εργαζόμενοι στις ψηφιακές πλατφόρμες ενδέχεται να μη γνωρίζουν ακριβώς πώς αξιοποιούνται οι πληροφορίες που καταγράφονται μέσω της εφαρμογής. Η νέα υποχρέωση ενημέρωσης αποσκοπεί να καλύψει αυτό το κενό, απαιτώντας από τις επιχειρήσεις να εξηγούν αναλυτικά πώς λειτουργούν τα συστήματα παρακολούθησης και λήψης αποφάσεων. Θα πρέπει να γνωστοποιούνται τα δεδομένα που συλλέγονται για τη δραστηριότητα του εργαζομένου, ο λόγος της συλλογής τους και ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζουν αποφάσεις που τον αφορούν. Η ενημέρωση θα αφορά την αξιολόγηση της απόδοσης και την ανάθεση καθηκόντων, αλλά και τις πληρωμές ή τη συνέχιση της συνεργασίας.
Ειδικότερα, οι εταιρείες θα πρέπει να γνωστοποιούν για ποιους λόγους ένα σύστημα είναι δυνατόν να επιφέρει περιορισμό ή προσωρινή αναστολή λογαριασμού, μη καταβολή αμοιβής ή άλλη δυσμενή απόφαση για τον εργαζόμενο. Τα σχετικά στοιχεία θα είναι διαθέσιμα στους εκπροσώπους των εργαζομένων, ενώ οι αρμόδιες ελεγκτικές αρχές θα έχουν τη δυνατότητα να τα ζητούν στο πλαίσιο των καθηκόντων τους. Επιδίωξη είναι όσοι παρέχουν υπηρεσίες μέσω πλατφόρμας να γνωρίζουν τους βασικούς κανόνες με τους οποίους αξιολογούνται και να μπορούν να ελέγχουν αν αυτοί τηρούνται όπως προβλέπεται.
Έλεγχος και αξιολόγηση πριν από την ενεργοποίηση νέων συστημάτων
Με βάση το νομοσχέδιο, πριν εγκαταστήσουν αυτοματοποιημένα συστήματα επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων ή προχωρήσουν σε ουσιώδεις αλλαγές τους, οι επιχειρήσεις θα πρέπει να εξετάζουν τους πιθανούς κινδύνους για τα δικαιώματα των εργαζομένων. Προβλέπεται ειδική εκτίμηση αντικτύπου για την προστασία των προσωπικών δεδομένων, ώστε να αξιολογείται αν μια νέα τεχνολογία μπορεί να θίξει την ιδιωτικότητα ή άλλα θεμελιώδη δικαιώματα. Η διαδικασία δεν θα διεξάγεται μόνο από την επιχείρηση: σε αυτήν θα συμμετέχουν και οι εκπρόσωποι των εργαζομένων, των οποίων η γνώμη θα λαμβάνεται υπόψη κατά την εκτίμηση των κινδύνων και των μέτρων προστασίας.
Ενημέρωση και διαβούλευση θα απαιτούνται επίσης όταν εξετάζονται σημαντικές αποφάσεις για τη χρήση αλγορίθμων στη διαχείριση του προσωπικού. Η σχετική συζήτηση θα πρέπει να γίνεται εγκαίρως, ώστε οι εκπρόσωποι των εργαζομένων να έχουν πραγματική δυνατότητα να καταθέσουν τις παρατηρήσεις τους πριν οριστικοποιηθούν οι αποφάσεις.
Ποιος έχει την ευθύνη όταν εμπλέκεται άλλη εταιρεία
Ένα ακόμη ζήτημα αφορά την προστασία εργαζομένων σε ψηφιακή πλατφόρμα που απασχολούνται μέσω τρίτων επιχειρήσεων. Συχνά, η εταιρεία που διαχειρίζεται την εφαρμογή δεν είναι εκείνη με την οποία ο εργαζόμενος έχει υπογράψει απευθείας σύμβαση, καθώς μεσολαβούν συνεργαζόμενες εταιρείες ή υπεργολάβοι. Η πρακτική αυτή μπορεί να περιπλέξει την επίλυση διαφορών για την αμοιβή, τους όρους εργασίας ή την τήρηση των εργασιακών δικαιωμάτων. Έτσι, ένας εργαζόμενος μπορεί να παίρνει οδηγίες μέσω εφαρμογής μιας εταιρείας, ενώ η σύμβασή του να έχει συναφθεί με διαφορετική επιχείρηση.
Για την κάλυψη αυτών των περιπτώσεων, το πλαίσιο που βρίσκεται υπό διαμόρφωση προβλέπει αλληλέγγυα ευθύνη για όσους συμμετέχουν στην αλυσίδα υπεργολαβίας, ώστε η προστασία των εργαζομένων να μην επηρεάζεται από το πόσες εταιρείες παρεμβάλλονται. Η πρόβλεψη έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς οι αλγόριθμοι μπορεί να ορίζουν την καθημερινή εργασία κάποιου ακόμη και αν δεν έχει άμεση συμβατική σχέση με την πλατφόρμα που χρησιμοποιεί.
