Η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου 1940 και το «ΟΧΙ» διατηρούν ισχυρή θέση στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων, όμως η γνώση για την εξέλιξη του πολέμου και την περίοδο της Κατοχής είναι πιο περιορισμένη. Παράλληλα, μόλις το 12% των πολιτών λέει ότι έμαθε πολλά για την περίοδο 1940-1944 στο σχολείο, ενώ βιβλία, οικογένεια, ακόμη και το διαδίκτυο συγκεντρώνουν υψηλότερα ποσοστά.
Τα στοιχεία παρουσιάζονται στην έρευνα «Η μνήμη του πολέμου πέρα από το “ΟΧΙ” – Μια έρευνα κοινής γνώμης για την ιστορική μνήμη», την οποία ανέλυσε ο Γιάννης Κωνσταντινίδης, αναπληρωτής καθηγητής και πρόεδρος του Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.
Η QED πραγματοποίησε την έρευνα αφιλοκερδώς, εξετάζοντας τι θεωρούν οι πολίτες ότι διατηρεί στη μνήμη της η ελληνική κοινωνία από το 1940 έως το 1944, ποιες όψεις της ιστορίας θέλουν να γνωρίσουν καλύτερα και από ποιες πηγές ενημερώνονται.
Περισσότεροι από επτά στους δέκα θυμούνται το «ΟΧΙ» – Ποιες πλευρές της περιόδου υποχωρούν
Στην ερώτηση «τι πιστεύεις ότι θυμούνται οι περισσότεροι για την περίοδο 1940-1944;», το «ΟΧΙ» της 28ης Οκτωβρίου ξεχωρίζει καθαρά ως το βασικό σημείο αναφοράς: το κατονομάζουν πάνω από επτά στους δέκα συμμετέχοντες. Στη συνέχεια αναφέρονται ο λιμός της Κατοχής, με 40%, οι εκτελέσεις, με 37%, και η Εθνική Αντίσταση, με 30%.
Ο δωσιλογισμός και το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων αναφέρονται λιγότερο συχνά, αποτυπώνοντας τις άνισες θέσεις που καταλαμβάνουν τα επιμέρους γεγονότα στη συλλογική μνήμη.
Ο Γιάννης Κωνσταντινίδης σημείωσε ότι «Η ιστορική μνήμη δεν κατανέμεται ισόρροπα σε ολόκληρη την περίοδο». Όπως εξήγησε, το «ΟΧΙ» έχει ισχυρή παρουσία σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, ενώ οι αναφορές στον λιμό, τις εκτελέσεις και τον δωσιλογισμό γίνονται συχνότερες μεταξύ των μεγαλύτερων σε ηλικία ερωτηθέντων.
Δωσιλογισμός: Τέσσερις στους δέκα θέλουν να μάθουν περισσότερα
Κεντρικό εύρημα είναι ότι οι πολίτες ενδιαφέρονται πέρα από την καθιερωμένη επετειακή αφήγηση και ζητούν να γνωρίσουν λιγότερο προβεβλημένες, αλλά και πιο σύνθετες, πλευρές της ιστορίας.
Τέσσερις στους δέκα συμμετέχοντες αναφέρουν ότι θέλουν περισσότερες πληροφορίες για τον δωσιλογισμό, δηλαδή τη συνεργασία με τις κατοχικές δυνάμεις. Στα επόμενα θέματα ενδιαφέροντος συγκαταλέγονται η Εθνική Αντίσταση, οι εκτελέσεις αμάχων, η Κατοχή και ο λιμός.
Όπως ανέφερε ο καθηγητής, εντονότερο ενδιαφέρον για περισσότερη ενημέρωση σχετικά με τον δωσιλογισμό εκφράζουν πολίτες που αυτοτοποθετούνται στην Αριστερά. Το ενδιαφέρον, ωστόσο, υπάρχει επίσης στο Κέντρο και τη Δεξιά.
Παράλληλα, η Εθνική Αντίσταση αποτελεί ιστορικό κεφάλαιο που προκαλεί ενδιαφέρον σε πολίτες από διαφορετικούς πολιτικούς χώρους.
Ο κ. Κωνσταντινίδης επισήμανε ότι «η ιστορική μνήμη μπορεί να διχάζει ως προς την ερμηνεία της, υπάρχουν ωστόσο πεδία που μπορούν να λειτουργήσουν ως κοινό έδαφος».
Σχολείο και ιστορία 1940-1944: Μόλις το 12% λέει ότι έμαθε πολλά
Ανησυχία προκαλούν τα ευρήματα για τις πηγές από τις οποίες οι Έλληνες αποκτούν γνώσεις γύρω από την ιστορία.
Για την περίοδο 1940-1944, μόλις το 12% των ερωτηθέντων θεωρεί ότι έμαθε πολλά στο σχολείο. Με βάση τα συγκεκριμένα στοιχεία, το ποσοστό αυτό είναι χαμηλότερο από εκείνο που καταγράφεται για κάθε άλλη πηγή.
Αντιθέτως, το 29% αναφέρει ότι απέκτησε πολλές γνώσεις από βιβλία, το 21% αποδίδει ανάλογη γνώση στην οικογένεια και το 17% στο διαδίκτυο.
Ο Γιάννης Κωνσταντινίδης παρατήρησε ότι «Το σχολείο δεν αναγνωρίζεται από τους πολίτες ως μια ιδιαίτερα ισχυρή πηγή ιστορικής γνώσης».
Ο ίδιος έθεσε το ζήτημα του ρόλου που μπορεί να έχει η εκπαίδευση για τους μαθητές, ώστε να κατανοούν όχι μόνο τα γεγονότα, αλλά και τις αντιφάσεις, τις συγκρούσεις και τις διαφορετικές εμπειρίες της περιόδου.
Η οικογενειακή μνήμη υποχωρεί, ενώ οι νέοι αναζητούν την ιστορία στο διαδίκτυο
Τα ευρήματα καταγράφουν, επίσης, ουσιαστική μεταβολή στον τρόπο μετάδοσης της ιστορικής γνώσης μεταξύ των γενεών.
Η οικογένεια παραμένει σημαντική πηγή ιστορικών αφηγήσεων, αλλά η συνεισφορά της φθίνει όσο μεγαλώνει η χρονική απόσταση από τα γεγονότα της δεκαετίας του 1940.
Λιγοστεύουν σταδιακά όσοι έζησαν τον πόλεμο και την Κατοχή, καθώς και όσοι άκουσαν από πρώτο χέρι τις μαρτυρίες τους. Την ίδια ώρα, οι νεότεροι στρέφονται ολοένα περισσότερο σε ψηφιακές πηγές για να αναζητήσουν ιστορικές γνώσεις.
Ο Γιάννης Κωνσταντινίδης τόνισε ότι η συγκεκριμένη εξέλιξη δεν χαρακτηρίζεται αυτομάτως ούτε θετική ούτε αρνητική.
«Το διαδίκτυο μπορεί να διευρύνει την πρόσβαση στην ιστορική γνώση, αλλά προφανώς η πρόσβαση δεν ταυτίζεται αναγκαστικά και με την κατανόηση», σημείωσε, τονίζοντας πως οι νέοι χρειάζεται να έχουν τα κατάλληλα εφόδια ώστε να κρίνουν τις πηγές και να ξεχωρίζουν την τεκμηριωμένη γνώση από την παραπληροφόρηση.
Γκιουλέκας: «Ο τρόπος που διδάσκουμε την ιστορία μάλλον απωθεί τα παιδιά
Τα ευρήματα της έρευνας παρουσιάστηκαν σε εκδήλωση του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, αφιερωμένη στην Απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, στην εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου και στον πολιούχο της πόλης, τον Άγιο Δημήτριο.
Στη συνέχεια της συζήτησης πήραν μέρος ο υφυπουργός Εσωτερικών για θέματα Μακεδονίας και Θράκης, Κώστας Γκιουλέκας, ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ Παύλος Χρηστίδης και ο δημοσιογράφος Σωτήρης Δανέζης.
Κατά τον Κώστα Γκιουλέκα, η διδασκαλία της ιστορίας πρέπει να αλλάξει ουσιαστικά. «Η ιστορία διδάσκεται με έναν τρόπο -σε πάρα πολλές περιπτώσεις- απαρχαιωμένο», είπε.
«Ο τρόπος που προσεγγίζουμε την ιστορία και ο τρόπος που προσπαθούμε να μεταφέρουμε τη γνώση στην ιστορία μάλλον απωθεί παρά ελκύει τα νέα παιδιά για γνώση και μάθηση», ανέφερε στη συνέχεια. Ο υφυπουργός υποστήριξε τη βιωματική προσέγγιση στη διδασκαλία, εκτιμώντας ότι έτσι η ιστορική γνώση χαράσσεται πιο βαθιά στη μνήμη των μαθητών.
Χρηστίδης: «Το δίδαγμα του 1940 είναι η υπεράσπιση της ελευθερίας»
Ο Παύλος Χρηστίδης, από την πλευρά του, ανέδειξε την ελευθερία ως βασικό μήνυμα της ιστορικής περιόδου.
«Αυτό που μας δίδαξαν οι Έλληνες το 1940 είναι η δύναμη της υπεράσπισης του υπέρτατου αγαθού όλων, που είναι το αγαθό της ελευθερίας», δήλωσε.
Επισήμανε ακόμη ότι χρειάζεται να επανεξεταστεί ο δημόσιος λόγος για την ιστορία, προκειμένου να διατηρείται το νόημα των ιστορικών εννοιών και να γίνεται αντιληπτό το μέγεθος της μάχης για την ελευθερία.
Δανέζης: «Η ιστορία γράφεται και στο οικογενειακό τραπέζι»
Ο δημοσιογράφος Σωτήρης Δανέζης μίλησε για τη συμβολή της οικογένειας, του κράτους, των μέσων ενημέρωσης και των σημερινών ψηφιακών μηχανισμών στη διαμόρφωση της ιστορικής μνήμης.
«Η ιστορία γράφεται και στο οικογενειακό τραπέζι της Κυριακής, το οποίο καθώς περνούν τα χρόνια αραιώνει όλο και περισσότερο», ανέφερε.
Όπως ανέφερε, η εκπαίδευση, οι επέτειοι και τα σχολικά βιβλία αποτελούν μέσα με τα οποία το κράτος διαμορφώνει την ιστορική αφήγηση. Σημαντικό ρόλο έχουν επίσης οι δημοσιογράφοι, καθώς και οι αλγόριθμοι που πλέον επηρεάζουν τη διάδοση της πληροφορίας.
Η ιστορική μνήμη δεν περιορίζεται σε σύμβολα και επετείους
Την εκδήλωση άνοιξε ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, ο οποίος ανέφερε ότι το ίδρυμα επιδίωξε να συνδέσει την επετειακή μνήμη με την επιστημονική έρευνα και τον δημόσιο διάλογο.
«Η ιστορική μνήμη δεν εξαντλείται σε σύμβολα και επετείους, χρειάζεται γνώση, κριτική σκέψη και ουσιαστική παιδεία», υπογράμμισε.
Τον πανηγυρικό λόγο εκφώνησε ο καθηγητής και αντιπρύτανης Διεθνούς Προβολής και Εξωστρέφειας Σπυρίδων Λίτσας, αναδεικνύοντας τους δεσμούς της 28ης Οκτωβρίου με την οικογενειακή μνήμη και τη θυσία των προηγούμενων γενεών.
Παρόντες στην εκδήλωση ήταν, μεταξύ άλλων, ο υφυπουργός Παιδείας Νίκος Παπαϊωάννου και εκπρόσωποι της αυτοδιοίκησης, της ακαδημαϊκής κοινότητας, των διπλωματικών αρχών, των σωμάτων ασφαλείας, του στρατού και της Εκκλησίας.
Όπως μεταδίδει το ΑΠΕ – ΜΠΕ, το πρόγραμμα έκλεισε με μουσική παρουσίαση από το Τμήμα Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης και την προβολή της βραβευμένης ταινίας «MAUTHAUSEN».
Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση της έρευνας, ο Γιάννης Κωνσταντινίδης τόνισε πως το ζητούμενο δεν είναι μόνο να μείνει ζωντανή η ανάμνηση του «ΟΧΙ», αλλά και να αντιληφθούν οι νεότερες γενιές όσα συνέβησαν στη συνέχεια.
«Η ιστορική μνήμη δεν κρίνεται μόνο από όσα τιμούμε κάθε χρόνο, κρίνεται και από όσα είμαστε διατεθειμένοι να αναζητήσουμε, να συζητήσουμε και να κατανοήσουμε βαθύτερα», είπε.
