Δεκαετίες πριν εμφανιστούν η Siri, η Alexa και το ChatGPT, την επικοινωνία συνέδεε ένας άνθρωπος που βρισκόταν στο επίκεντρο του κόσμου της πληροφορίας. Ήταν σχεδόν πάντα γυναίκα και εργαζόταν ως τηλεφωνήτρια, συνδέοντας κλήσεις μέσω του τηλεφωνικού πίνακα. Κάποτε, αυτή ήταν η πιο συνηθισμένη δουλειά για γυναίκες κάτω των 20 ετών που είχαν γεννηθεί στις ΗΠΑ. Ο ρόλος τους θεωρούνταν τότε απολύτως αναγκαίος. Πλέον, το επάγγελμα έχει σχεδόν εξαφανιστεί.
Πολλοί προσπαθούν να κατανοήσουν πώς η άνοδος της τεχνητής νοημοσύνης θα επηρεάσει την κοινωνία, την οικονομία και τον πολιτισμό. Για αρκετούς εργαζόμενους, όμως, το βασικό ερώτημα είναι πιο προσωπικό και άμεσο: ποια θα είναι η τύχη της δικής τους θέσης εργασίας;
Η εξέλιξη της τεχνολογίας, από την αυτοματοποίηση των τηλεφωνικών κέντρων έως την εμφάνιση του πλυντηρίου και του προσωπικού υπολογιστή, δίνει χρήσιμα μαθήματα, όπως επισημαίνει ρεπορτάζ του CNBC. Παράλληλα, καταδεικνύει ότι οι γυναίκες είναι πιθανό να βρεθούν ανάμεσα σε όσους θα επηρεαστούν περισσότερο από την AI.
«Η τεχνητή νοημοσύνη επικεντρώνεται σε επαναλαμβανόμενες εργασίες, στους αριθμούς και στον εντοπισμό μοτίβων. Αυτού του είδους οι εργασίες συναντώνται στις γραμματειακές και διοικητικές θέσεις, στις οποίες απασχολούνται πολλές γυναίκες», σημειώνει η Αριάνε Χέγκεβις, ανώτερη ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Έρευνας για την Πολιτική των Γυναικών. «Οι γυναίκες εξακολουθούν να αποτελούν το 90% των εργαζομένων σε γραμματειακές θέσεις και συναφείς εργασίες».
Τα ερευνητικά στοιχεία ενισχύουν τους φόβους. Τον Μάρτιο, η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας διαπίστωσε ότι σχεδόν μία στις δέκα γυναίκες στις χώρες υψηλού εισοδήματος εργάζεται σε επαγγέλματα που ανήκουν στην κατηγορία της μεγαλύτερης έκθεσης στην τεχνητή νοημοσύνη.
Η αυτοματοποίηση που εξαφάνισε τις θέσεις των τηλεφωνητριών
Στις ΗΠΑ, κατά τη δεκαετία του 1940, οι γυναίκες αποτελούσαν σχεδόν το 95% των τηλεφωνητών. Η εργασία ήταν, για την εποχή, σχετικά καλά αμειβόμενη και απαιτούσε υψηλές δεξιότητες.
Για να χειρίζεται μια εργαζόμενη εκατοντάδες κλήσεις την ώρα στις περιόδους αιχμής, απαιτούνταν μήνες κατάρτισης. Η δουλειά προϋπέθετε ταχύτητα, ακρίβεια και ευγένεια.
Η αυτόματη τηλεφωνική μεταγωγή έφερε βαρύ πλήγμα στις γυναίκες που έκαναν αυτή τη δουλειά. Η εγκατάστασή της αποτέλεσε μία από τις μεγαλύτερες επενδύσεις αυτοματοποίησης στην ιστορία, ανάλογη ως προς τη λογική με τα τεράστια ποσά που επενδύονται σήμερα στην AI. Παράλληλα, προκάλεσε μία από τις σημαντικότερες τεχνολογικές ανατροπές που είχε ζήσει μέχρι τότε η χώρα.
Υπολογίζεται ότι, στις δεκαετίες μετά την εξάπλωση της τεχνολογίας, καταργήθηκαν 75.000 θέσεις τηλεφωνητριών.
Ο οικονομολόγος Ντέιβιντ Ότορ επισημαίνει πως η περίπτωση αυτή φανερώνει μια σκληρή πραγματικότητα: αρκετοί εργαζόμενοι βρίσκονται ήδη στην επαγγελματική θέση που προσφέρει τις καλύτερες αποδοχές και προοπτικές. Όταν αυτή εξαφανίζεται, η επόμενη δουλειά είναι συχνά χειρότερη.
«Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αλλάζουν συχνά επαγγελματική πορεία. Παίρνουν νωρίς τις αποφάσεις τους και παραμένουν σε αυτήν», αναφέρει. «Αν το επάγγελμά τους, αν η αξία αυτής της εργασίας, ξαφνικά πάψει να έχει ζήτηση και καταστεί τεχνολογικά ξεπερασμένο, κατά κανόνα θα καταλήξουν να κάνουν κάτι λιγότερο καλό».
Για την επόμενη γενιά γυναικών, η εξέλιξη ήταν διαφορετική. Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι νεότερες εργαζόμενες απορροφήθηκαν σε άλλους κλάδους, συχνά σε θέσεις εξίσου καλές. Προσαρμόστηκαν πιο εύκολα στις μεταβολές της αγοράς εργασίας και, όπως ανέφεραν οι ερευνητές, οι φόβοι για τις ευκαιρίες των μελλοντικών γενεών αποδείχθηκαν εν μέρει αβάσιμοι.
Η εξαφάνιση ενός επαγγέλματος συνοδεύτηκε, με την πάροδο του χρόνου, από την εμφάνιση άλλων, εξίσου καλών δουλειών. Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι δεν υπήρξε κόστος για τις εργαζόμενες που βρέθηκαν εν μέσω της αλλαγής.
Το πλυντήριο άνοιξε τον δρόμο για την εργασία εκατομμυρίων γυναικών
Μέχρι τη δεκαετία του 1950, το πλυντήριο είχε αρχίσει να μεταμορφώνει ουσιαστικά τη ζωή των γυναικών, αποτελώντας μία ακόμη τεχνολογική καινοτομία με καθοριστική επίδραση.
Ο Τζέρεμι Γκρίνγουντ, οικονομολόγος στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, και οι συνεργάτες του έδωσαν στα πλυντήρια και σε άλλες οικιακές συσκευές τον χαρακτηρισμό «μηχανές απελευθέρωσης».
Με τις συσκευές αυτές μειώθηκε σημαντικά ο χρόνος που δαπανούσαν οι γυναίκες για τις δουλειές του σπιτιού. Αυτό τους επέτρεψε να αφιερώσουν περισσότερες ώρες σε αμειβόμενη απασχόληση εκτός σπιτιού, ενώ εξακολουθούσαν να έχουν την ευθύνη του νοικοκυριού.
Από το 1950 μέχρι το 1980, παράλληλα με την αλλαγή των κοινωνικών αντιλήψεων γύρω από τους ρόλους των φύλων, ο αριθμός των εργαζόμενων γυναικών στις ΗΠΑ αυξήθηκε κατά περισσότερα από 25 εκατομμύρια. Το ποσοστό συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό ανέβηκε από 34% σε 52%.
Το ερώτημα παραμένει επίκαιρο και για τη σημερινή εποχή: πώς μπόρεσε η οικονομία να προσφέρει εργασία σε τόσες γυναίκες; Και αν η AI δημιουργήσει μια μεγάλη δεξαμενή διαθέσιμων εργαζομένων, θα μπορέσει η αγορά να τους απορροφήσει;
Η ανάπτυξη των υπηρεσιών και των επιχειρήσεων έφερε νέες θέσεις εργασίας, με αποτέλεσμα η αμερικανική οικονομία να απορροφήσει εκατομμύρια γυναίκες. Η εργασία τους εκτός σπιτιού, παράλληλα, αύξησε τη ζήτηση για υπηρεσίες παιδικής φροντίδας και προετοιμασίας φαγητού. Η ευνοϊκή οικονομική συγκυρία της εποχής διευκόλυνε, επομένως, και αυτή τη μετάβαση.
Οι υπολογιστές περιόρισαν ορισμένες θέσεις εργασίας και δημιούργησαν νέες δυνατότητες
Σημαντική αλλαγή για τις γυναίκες στον χώρο εργασίας αποτέλεσε η επόμενη μεγάλη τεχνολογική επανάσταση: η εμφάνιση του προσωπικού υπολογιστή.
Πριν διαδοθούν οι προσωπικοί υπολογιστές, οι γυναίκες βρίσκονταν στον πυρήνα της καθημερινής λειτουργίας των γραφείων. Σχεδόν 4,7 εκατομμύρια Αμερικανοί απασχολούνταν ως γραμματείς, στενογράφοι και δακτυλογράφοι σύμφωνα με την απογραφή του 1980, ενώ οι γυναίκες αντιστοιχούσαν σε ποσοστό άνω του 98%.
Μετά την παρουσίαση του προσωπικού υπολογιστή από την IBM το 1981 και την κυκλοφορία του Microsoft Word, δύο χρόνια αργότερα, ορισμένοι ενδιάμεσοι ρόλοι δεν ήταν πλέον αναγκαίοι.
Η σύνταξη κειμένων, η επιμέλεια και η αρχειοθέτηση εξακολούθησαν να γίνονται, αλλά μεγάλο μέρος αυτής της δουλειάς μεταφέρθηκε από το εξειδικευμένο προσωπικό υποστήριξης στους υπόλοιπους εργαζομένους. Πλέον, τα στελέχη μπορούσαν να πληκτρολογούν αναφορές, να οργανώνουν τα ταξίδια τους και να εκτυπώνουν έγγραφα.
Η τεχνολογική μετάβαση είχε και μια άλλη όψη: σύμφωνα με μελέτες, από τα πρώτα χρόνια χρήσης των προσωπικών υπολογιστών οι γυναίκες είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα από τους άνδρες να χρησιμοποιούν υπολογιστή στη δουλειά τους. Αν και καταργήθηκαν πολλές θέσεις, αρκετές εργαζόμενες προσαρμόστηκαν και αξιοποίησαν την τεχνολογία, αποκτώντας δεξιότητες που τις καθιστούσαν απαραίτητες στους εργοδότες τους.
Αυτό αποτελεί πιθανό σενάριο και για την τεχνητή νοημοσύνη: σε ορισμένες περιπτώσεις, η AI θα αναλάβει συγκεκριμένα καθήκοντα, χωρίς να καταργεί ολόκληρες θέσεις εργασίας. Έτσι, οι εργαζόμενοι θα έχουν περισσότερο χρόνο και δυνατότητες να επικεντρωθούν σε δραστηριότητες που εξακολουθούν να απαιτούν ανθρώπινη συμβολή.
Η τεχνολογία ενδέχεται να περιορίσει κάποιες θέσεις εργασίας, ενώ παράλληλα να αυξήσει τις αποδοχές άλλων εργαζομένων. Η μελέτη των Μάρκους Ντίλεντερ και Ελάιζα Φορσάιθ, που δημοσιεύτηκε το 2022, έδειξε ότι όταν οι επιχειρήσεις άρχισαν να χρησιμοποιούν λογισμικό για εργασίες γραφείου, η απασχόληση σε αυτές τις θέσεις μειώθηκε κατά 1%. Την ίδια περίοδο, οι μισθοί εργαζομένων με πανεπιστημιακό πτυχίο αυξήθηκαν κατά 3%.
Περισσότερες γυναίκες σήμερα, σε σχέση με το παρελθόν, έχουν υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο και εργάζονται σε θέσεις ευθύνης. Αυτό μπορεί να τις βοηθήσει να προσαρμοστούν στις αλλαγές, χωρίς να σημαίνει ότι οι δουλειές τους θα μείνουν ανεπηρέαστες.
Σταδιακά, η AI αναμένεται να αναλαμβάνει και πιο σύνθετα καθήκοντα, πέρα από τις επαναλαμβανόμενες εργασίες. Γι’ αυτό είναι δύσκολο να προβλεφθεί ποιες θέσεις θα επηρεαστούν στο μέλλον.
Η Αριάνε Χέγκεβις, ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Έρευνας για την Πολιτική των Γυναικών, εξηγεί τι καθιστά δύσκολες τις προβλέψεις: «Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί συνεχώς να μαθαίνει». Έτσι, μια δουλειά που σήμερα φαίνεται ασφαλής μπορεί αύριο να απαιτεί διαφορετικές δεξιότητες – ή λιγότερους ανθρώπους.
