Στο έργο στερέωσης και αποκατάστασης του τείχους των Φωκέων προχωρά το Υπουργείο Πολιτισμού, μέσω της Εφορείας Αρχαιοτήτων Φθιώτιδας, όπως ανακοίνωσε το ΥΠΠΟ. Το μνημείο συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα στοιχεία της ιστορικής τοπογραφίας των Θερμοπυλών, καθώς εκεί εκτυλίχθηκε η τελική φάση της μάχης των Ελλήνων εναντίον των Περσών.
Το τείχος διατηρείται σήμερα σε μέτρια έως κακή κατάσταση, καθώς η μακρόχρονη έκθεσή του στα καιρικά φαινόμενα και οι σεισμικές καταπονήσεις έχουν επιφέρει σημαντικές φθορές. Το έργο εντάσσεται στον ευρύτερο σχεδιασμό για την προστασία, την ενοποίηση και την ανάδειξη των μνημείων και των αρχαιολογικών σημείων ενδιαφέροντος των Θερμοπυλών. Επιδιώκεται τόσο η καλύτερη κατανόηση της τοπογραφίας της περιοχής όσο και η αναβάθμιση της εμπειρίας των επισκεπτών.
«Οι Θερμοπύλες είναι ένας τόπος με μοναδικό ιστορικό και συμβολικό βάρος, άρρηκτα συνδεδεμένος με μία από τις σημαντικότερες μάχες της αρχαιότητας. Το τείχος των Φωκέων, κοντά στο ύψωμα του Κολωνού, όπου εκτυλίχθηκε η τελική φάση της μάχης, αποτελεί σημαντικό τεκμήριο της αρχαίας οχύρωσης των Θερμοπυλών. Σήμερα, ωστόσο, παραμένει δύσκολα αναγνωρίσιμο και μη επισκέψιμο. Η αποκατάσταση και η στερέωσή του, με σεβασμό στην αυθεντικότητα και στις διεθνείς αρχές της αναστήλωσης, συμβάλλει όχι μόνο στη διαφύλαξη του μνημείου, αλλά και στην αναγνωσιμότητα της περιοχής.
Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε πριν από τις επεμβάσεις πρόσθεσε σημαντικά επιστημονικά στοιχεία για την οργάνωση, τις περιόδους χρήσης και τη λειτουργία του τείχους. Οι προβλεπόμενες εργασίες διασφαλίζουν την προστασία και τη μακροπρόθεσμη διατήρηση των αυθεντικών στοιχείων του. «Στόχος μας είναι η προστασία και ανάδειξη του συνόλου των μνημείων που συγκροτούν την ιστορία της περιοχής και η απόδοσή τους στο κοινό με τρόπο που να επιτρέπει στον επισκέπτη να κατανοήσει τη διαχρονία και τη σημασία του τόπου. Η αποκατάσταση του τείχους των Φωκέων αποτελεί μέρος του ευρύτερου σχεδιασμού για την ενοποίηση και ανάδειξη των μνημείων των Θερμοπυλών και τη σύνδεση των επιμέρους σημείων ενδιαφέροντος μέσω ενός δικτύου διαδρομών και μονοπατιών περιπάτου, χώρων στάσης, θέασης και ενημέρωσης. Το πεδίο της μάχης, το ύψωμα του Κολωνού και το τείχος των Φωκέων θα συνδέονται με το σύγχρονο Ηρώο του Λεωνίδα και το Κέντρο Ιστορικής Ενημέρωσης Θερμοπυλών, δημιουργώντας ένα ενιαίο, οργανωμένο, και επισκέψιμο αρχαιολογικό σύνολο, αντάξιο της ιστορικής και παγκόσμιας σημασίας των Θερμοπυλών», δήλωσε η Λίνα Μενδώνη.
Σύμφωνα με τις εγκεκριμένες μελέτες, οι λιθοδομές θα αναταχθούν και θα αποκατασταθούν με το διαθέσιμο αυθεντικό δομικό υλικό, το οποίο θα επανέλθει στις αρχικές του θέσεις ή σε νέες, τεκμηριωμένες θέσεις. Στις προβλεπόμενες εργασίες περιλαμβάνονται η αναστήλωση των διάσπαρτων λίθων και η αποκατάσταση της γεωμετρίας του τείχους. Οι παρεμβάσεις αποσκοπούν στην προστασία των αυθεντικών καταλοίπων, στη διασφάλιση της ευστάθειας του μνημείου και στην αποκατάσταση της αναγνωσιμότητας της μορφής και της οικοδομικής του οργάνωσης.
Το τείχος των Φωκέων στις Θερμοπύλες
Όπως αναφέρει το ΥΠΠΟ, ο κηρυγμένος αρχαιολογικός χώρος των Θερμοπυλών περιλαμβάνει τα τρία στενά που μνημονεύει ο Ηρόδοτος στην αφήγηση της μάχης του 480 π.Χ. ανάμεσα στους Έλληνες και τους Πέρσες: το Δυτικό, το Μεσαίο και το Ανατολικό. Οι θερμές πηγές από τις οποίες πήρε το όνομά της η περιοχή βρίσκονται στο Μεσαίο Στενό, όπου εντοπίζεται και το σημαντικότερο οχυρωματικό έργο του χώρου, το γνωστό ως τείχος των Φωκέων, το οποίο ο Ηρόδοτος αποκαλεί «φωκικόν τείχος». Νοτιοδυτικά του λόφου του Κολωνού βρίσκεται το οχύρωμα που κατασκεύασαν οι Φωκείς τον 6ο αιώνα π.Χ. για να ανακόψουν τις επιδρομές των Θεσσαλών στο πλαίσιο των Ιερών Πολέμων. Όταν οι ελληνικές πόλεις αποφάσισαν το 480 π.Χ. να αντιμετωπίσουν την περσική εισβολή, το παλαιό τείχος επισκευάστηκε πρόχειρα και αξιοποιήθηκε από τους Σπαρτιάτες και τους συμμάχους τους ως βασικός προμαχώνας για την άμυνα των Θερμοπυλών. Το στρατόπεδο των Σπαρτιατών βρισκόταν πίσω από αυτό, ενώ η τελευταία φάση της μάχης εκτυλίχθηκε το 480 π.Χ. στην περιοχή του λόφου του Κολωνού. Το τοπίο έχει μεταβληθεί ριζικά από την αρχαιότητα. Τότε, το χερσαίο πέρασμα των Θερμοπυλών, που εξυπηρετούσε την κύρια επικοινωνία μεταξύ νότιας Ελλάδας και Θεσσαλίας, περνούσε —όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος— από τα τρία διαδοχικά στενά, σε μήκος 9 χλμ. ανάμεσα στις απότομες λοφοσειρές, καθώς η θάλασσα κάλυπτε σχεδόν όλη την έκταση όπου βρίσκεται σήμερα η πεδιάδα.
Η αρχαιολογική έρευνα στις Θερμοπύλες
Η συστηματική αρχαιολογική διερεύνηση της περιοχής ξεκίνησε το 1939, με επικεφαλής τον Σπυρίδωνα Μαρινάτο. Στον λόφο του Κολωνού βρέθηκαν πολλές σιδερένιες και χάλκινες αιχμές δοράτων και βελών του 5ου αι. π.Χ., αρκετές από ανατολικούς τύπους. Τα ευρήματα συνέβαλαν καθοριστικά τόσο στην τεκμηρίωση της ιστορικής τοπογραφίας της περιοχής όσο και στην ταύτισή της με τον χώρο της μάχης των Θερμοπυλών. Το τείχος των Φωκέων εκτείνεται σε μήκος περίπου 100 μέτρων και ακολουθεί έντονα τεθλασμένη χάραξη, προσαρμοσμένη στο ανάγλυφο της κορυφής του λόφου. Σήμερα, τα σωζόμενα κατάλοιπα του τείχους και του πύργου διατηρούνται κυρίως σε χαμηλό επίπεδο. Κατά την πρώτη φάση του έργου διενεργήθηκε ανασκαφική έρευνα και απομακρύνθηκε εκτεταμένα η βλάστηση, με αποτέλεσμα να φανεί το πραγματικό περίγραμμα της οχύρωσης και να βελτιωθούν η πρόσβαση και η ορατότητα του μνημείου.
Αρχαιολογικές τομές κατά μήκος του τείχους και στον δυτικό πύργο επέτρεψαν να εξεταστούν η θεμελίωση και ο τρόπος κατασκευής τους. Παράλληλα, αποκαλύφθηκαν μεγάλες συγκεντρώσεις πεσμένων λίθων, οι οποίοι διαχωρίστηκαν και καταγράφηκαν ενόψει των αναστηλωτικών εργασιών. Στο εσωτερικό του δυτικού πύργου βρέθηκαν τοιχοποιίες, πίθοι και στρώματα καύσης, στοιχεία που υποδεικνύουν σύνθετες χρήσεις σε διαφορετικές περιόδους. Συλλέχθηκε επίσης σημαντικός αριθμός κινητών ευρημάτων, ανάμεσά τους χάλκινο νόμισμα της ελληνιστικής περιόδου (323-319 π.Χ.), χρήσιμο για τη διερεύνηση της χρονολόγησης και της μεταγενέστερης χρήσης της οχύρωσης.
