Πηγές Αγίας Βαρβάρας: Πώς το νερό κινούσε τους παλιούς μύλους της Δράμας

Στις πηγές της Αγίας Βαρβάρας στη Δράμα, το νερό δεν ήταν πάντα μόνο στοιχείο του τοπίου. Ήταν και η δύναμη που έθετε σε κίνηση τους νερόμυλους της περιοχής: η ροή του έστρεφε οριζόντιες φτερωτές, οι οποίες μετέδιδαν την κίνηση στις μυλόπετρες.

Εκεί αλέθονταν σιτάρι, καλαμπόκι και σίκαλη, ενώ σε ορισμένους μύλους υπήρχε ξεχωριστή πέτρα για σουσάμι. Η ιστορία τους φαίνεται ακόμη στα κτίρια της περιοχής, αν και οι καταγραφές διαφέρουν για τον αριθμό των μύλων που σώζονται.

Πώς έφτανε το νερό από τις πηγές της Αγίας Βαρβάρας στις μυλόπετρες;

Οι πλούσιες πηγές συνδέθηκαν με την ανέγερση πολλών υδρόμυλων. Το νερό συγκεντρωνόταν σε φυσικές και τεχνητές λεκάνες και τροφοδοτούσε τους μύλους μέσα από φυσικές ροές και κανάλια.

Η βασική διάταξη των μύλων Ζώνκε, Παντούλη και Δημητρόπουλου ήταν εκείνη του οριζόντιου νερόμυλου. Η φτερωτή βρισκόταν οριζόντια, χαμηλότερα από τον χώρο άλεσης, και η κίνησή της μεταδιδόταν στις μυλόπετρες που βρίσκονταν από πάνω.

Στον μύλο Δημητρόπουλου, τα νερά των πηγών ακολουθούσαν τη φυσική κλίση του εδάφους, έφταναν στον μύλο και εκεί άλλαζαν κατεύθυνση. Κάτω από τις τέσσερις πέτρινες καμάρες βρίσκονταν οι φτερωτές, ενώ ακριβώς από πάνω ήταν το εργαστήριο με τις μυλόπετρες.

Στον Παντούλη, μέρος του ισογείου και το υπόγειο βρίσκονταν χαμηλότερα από το έδαφος, ώστε να εξασφαλίζεται επαρκής πτώση του νερού. Η πτώση έδινε ώθηση στη φτερωτή και, μέσω του μηχανισμού, στις μυλόπετρες.

Μόνο αλεύρι έβγαινε από τους μύλους;

Τα δημητριακά είχαν κεντρική θέση στην παραγωγή. Οι μύλοι άλεθαν σιτάρι, καλαμπόκι και σίκαλη, εξυπηρετώντας κατοίκους της Δράμας αλλά και γειτονικών οικισμών.

Ορισμένοι είχαν επιπλέον μυλόπετρα για σουσάμι, από το οποίο παραγόταν σησαμόλαδο, γνωστό και ως σαμόλαδο. Στον μύλο Ζώνκε καταγράφονται τρία ζεύγη μυλόπετρων και μία πρόσθετη πέτρα για το σουσάμι. Ο ίδιος μύλος άλεθε επίσης δημητριακά για ζωοτροφή.

Για τον πελάτη, η επίσκεψη μπορούσε να σημαίνει αναμονή ωρών. Έπειτα επέστρεφε με αλεύρι και πίτυρα, ενώ ο μυλωνάς μπορούσε να κρατήσει ως αμοιβή μέρος από το προϊόν που άλεθε.

Οι μύλοι δεν περιορίζονταν απαραίτητα στο εργαστήριο. Στις καταγραφές συναντάμε χώρους αποθήκευσης και κατοικία του μυλωνά, αλλά και στάβλους ή άλλους βοηθητικούς χώρους. Γύρω από τις μυλόπετρες οργανωνόταν έτσι η εργασία που χρειαζόταν για να φτάσει ο αλεσμένος καρπός στον πελάτη.

Πόσοι μύλοι υπήρχαν και πόσοι σώζονται;

Η παρουσία τους ήταν άλλοτε πολύ πιο πυκνή από ό,τι υποδηλώνουν τα κτίρια που συναντάμε σήμερα. Το 1886 καταγράφονται δέκα υδρόμυλοι που άλεθαν τον εγχώριο σίτο. Για τις αρχές του 20ού αιώνα, ο Δήμος Δράμας εκτιμά ότι υπήρχαν δεκαπέντε στην περιοχή των πηγών.

Για τους μύλους που σώζονται, οι καταγραφές διαφέρουν. Η Πολιτιστική Διαδρομή Εγνατίας απαριθμεί στο νότιο όριο των πηγών τέσσερις νερόμυλους-αλευρόμυλους: του Ζώνκε, του Δημητρόπουλου, του Παντούλη και του Καστρινού, που αναφέρεται και ως μύλος της Αγίας Βαρβάρας. Καταγράφει εκεί και έναν ακόμη νερόμυλο, του Λεωνίδα Τζάλλα.

Ο Δήμος Δράμας και ακαδημαϊκή καταγραφή, από την άλλη, αναφέρουν τρεις σωζόμενους υδρόμυλους στην περιοχή, οι οποίοι δεν λειτουργούν. Οι πηγές δεν διευκρινίζουν πλήρως τη διαφορά, επομένως οι πέντε μύλοι αφορούν την απαρίθμηση της Πολιτιστικής Διαδρομής Εγνατίας και δεν αποτελούν κοινά αποδεκτό αριθμό σωζόμενων μύλων.

Η πολιτιστική διαδρομή αναφέρει επίσης έναν αλευρόμυλο νοτιότερα, στη θέση Τσάι Τσιφλίκ. Στην καταγραφή των τριών μύλων του νότιου ορίου του υγροτόπου, ο μύλος Παντούλη βρίσκεται ανατολικά, ο μύλος του Δημητρόπουλου απέναντί του και ο Ζώνκε δυτικότερα.

Τι απέμεινε από μια καθημερινότητα γύρω από το νερό;

Μετά το 1922, αρκετοί υδρόμυλοι πέρασαν στη Διαχείριση Ανταλλάξιμης Περιουσίας και αγοράστηκαν από Έλληνες, ενώ άλλοι αγοράστηκαν απευθείας από τους προηγούμενους ιδιοκτήτες τους.

Την ίδια περίοδο, η εισαγωγή αλεύρων και η προτίμηση μέρους των κατοίκων στα εισαγόμενα προϊόντα συνέβαλαν στη μείωση της εργασίας στους τοπικούς μύλους, όπως καταγράφεται σε εργασία του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου.

Η διαδρομή του νερού στις πηγές της Αγίας Βαρβάρας θυμίζει πως πίσω από το τοπίο υπήρχε κάποτε μια ολόκληρη καθημερινότητα εργασίας.