Οι παλιοί χάρτες μάς τραβούν την προσοχή όταν αναγνωρίζουμε μια γειτονιά και αναρωτιόμαστε πώς ήταν πριν από δεκαετίες. Η επίσημη ψηφιακή αφετηρία είναι η εφαρμογή ιστορικών διαγραμμάτων απογραφών της ΕΛΣΤΑΤ, όπου βρίσκουμε τα διαθέσιμα στοιχεία για έναν τόπο και συγκρίνουμε διαφορετικές χρονιές.
Δεν πρόκειται για φωτογραφίες της εποχής, αλλά για χαρτογραφικά διαγράμματα. Έτσι, μπορούμε να εστιάσουμε σε δρόμους και οικοδομικά τετράγωνα και να δούμε τι αποτυπώνεται σε κάθε διαθέσιμη χρονική περίοδο.
Ποιοι παλιοί χάρτες είναι διαθέσιμοι;
Η ΕΛΣΤΑΤ αναφέρει 4.340 ιστορικά διαγράμματα των ετών 1958, 1961, 1971, 1981 και 1991, αρχικής ονομαστικής κλίμακας 1:5.000. Στην εφαρμογή περιλαμβάνονται επίσης διαγράμματα της Απογραφής 2001 σε ψηφιακή μορφή.
Η κάλυψη διαφέρει ανά τόπο και χρονιά. Γι’ αυτό, το πρώτο ερώτημα είναι ποιες χρονικές επιλογές είναι διαθέσιμες για την περιοχή που μας ενδιαφέρει. Δεν υπάρχει απαραίτητα διάγραμμα για κάθε οικισμό σε όλες τις περιόδους.
Η κλίμακα 1:5.000 σημαίνει ότι στο αρχικό μέγεθος του διαγράμματος ένα εκατοστό αντιστοιχεί σε 50 μέτρα στο έδαφος. Στην οθόνη, όμως, η μεγέθυνση αλλάζει την αναλογία: το εκατοστό που μετράμε εκεί δεν αντιστοιχεί κατ’ ανάγκη σε 50 μέτρα.
Πώς βρίσκουμε τη δική μας περιοχή;
Από την επίσημη σελίδα της ΕΛΣΤΑΤ ανοίγουμε την εφαρμογή «Ιστορικά Διαγράμματα Απογραφών Πληθυσμού». Η αναζήτηση θέσης μπορεί να γίνει με στοιχεία όπως οδός, αριθμός και ταχυδρομικός κώδικας.
Μόλις εντοπιστεί η περιοχή, η εφαρμογή δείχνει ποια διαγράμματα είναι διαθέσιμα ανά χρονική περίοδο. Μπορεί επίσης να εμφανίσει τα διαγράμματα ως ενιαίο χάρτη ή να επιτρέψει την επιλογή οικισμού μέσω του γεωγραφικού του κωδικού.
Υπάρχει δυνατότητα επιλογής συγκεκριμένων οικοδομικών τετραγώνων. Αν δεν επιλεγούν τετράγωνα, εμφανίζεται ο χάρτης ολόκληρου του οικισμού για το επιλεγμένο επίπεδο. Ένας γνωστός δρόμος συχνά αποτελεί πρακτικό σημείο εκκίνησης για να προσανατολιστούμε.
Πώς συγκρίνουμε δύο χρονιές;
Για τη σύγκριση δύο χαρτογραφικών επιπέδων υπάρχει εργαλείο ολίσθησης. Καθώς μετακινούμε τον δείκτη, αποκαλύπτεται η μία εικόνα πάνω στον χάρτη της άλλης, ώστε να εξετάζουμε το ίδιο σημείο σε διαφορετικές χρονιές.
Αν, για παράδειγμα, υπάρχουν διαγράμματα για το 1971 και το 1991, η αποτύπωση του ίδιου οικισμού μπορεί να συγκριθεί με απόσταση είκοσι ετών. Η εφαρμογή επιτρέπει επίσης αλλαγή υποβάθρου και προσθήκη χαρτογραφικών επιπέδων, ενώ ο χάρτης μπορεί να εξαχθεί σε μορφές όπως PDF και JPG.
Αν δεν εμφανίζεται διάγραμμα για κάποια χρονιά, η απουσία του δεν αποδεικνύει ότι τότε δεν υπήρχε οικιστική ανάπτυξη. Μπορεί απλώς να μην είναι διαθέσιμο το αντίστοιχο υλικό.
Υπάρχουν και παλαιότερες εικόνες του τόπου;
Για μια διαφορετική απεικόνιση, η Γεωπύλη INSPIRE του Ελληνικού Κτηματολογίου διαθέτει μεταδεδομένα για ιστορικές ορθοεικόνες λήψης 1945, καθώς και για ορθοεικόνες λήψης 2007–2009 και 2015–2016. Η γεωπύλη προσφέρει θέαση, τηλεφόρτωση και αναζήτηση μεταδεδομένων, με ελεύθερη πρόσβαση χωρίς εγγραφή.
Οι ορθοεικόνες συμπληρώνουν με διαφορετικό τρόπο τα απογραφικά διαγράμματα. Πριν από τη σύγκριση, χρειάζεται να δούμε ποια χρονολογία και ποια δεδομένα είναι διαθέσιμα για την περιοχή μας.
Μια ακόμη επιλογή είναι το αρχείο χαρτών της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού. Περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, 94 φύλλα χαρτών του ελλαδικού χώρου για την περίοδο 1920–1955, κλίμακας 1:20.000, και 379 φύλλα τοπογραφικών χαρτών έκδοσης 1969–1981, κλίμακας 1:50.000.
Για αίτημα χάρτη από το αρχείο, η υπηρεσία αναφέρει ότι μπορεί να γίνει παραγγελία με φυσική παρουσία ή μέσω email. Χρειάζεται να δηλωθούν η ονομασία του χάρτη, η κλίμακα και η χρονολογία.
Τι άλλο μπορούμε να ελέγξουμε;
Ο Ενιαίος Ψηφιακός Χάρτης του ΤΕΕ προβάλλει θεσμικά γεωχωρικά στοιχεία, όπως σχέδια πόλεων, χρήσεις γης, οικοδομικές άδειες και απογραφικά τετράγωνα της Απογραφής 2011. Είναι χρήσιμος για συμπληρωματική σύγκριση, όχι ως υποκατάστατο του ιστορικού αρχείου της ΕΛΣΤΑΤ.
Η αναζήτηση μπορεί, λοιπόν, να ξεκινήσει από το απογραφικό διάγραμμα και να συνεχιστεί με σύγκριση των διαθέσιμων χρονιών ή με αναζήτηση συμπληρωματικών δεδομένων. Για να καταλάβουμε τι άλλαξε, έχει σημασία να δούμε όχι μόνο ποια χρονιά μάς ενδιαφέρει, αλλά και αν υπάρχει υλικό για τον συγκεκριμένο τόπο.
