Νέα Σμύρνη: Γιατί οι δρόμοι της θυμούνται μια άλλη πόλη

Περπατώντας στη Νέα Σμύρνη, μπορούμε να διαβάσουμε μια πινακίδα δρόμου απλώς για να βρούμε τη διεύθυνσή μας. Πίσω από πολλά από αυτά τα ονόματα, όμως, βρίσκεται η συνειδητή προσπάθεια των προσφύγων να ξαναχτίσουν όχι μόνο σπίτια, αλλά και τη σχέση τους με τη χαμένη πατρίδα.

Η πόλη δημιουργήθηκε ως νέος αστικός οικισμός για πρόσφυγες, με ισχυρή αναφορά στη Σμύρνη και στα ιωνικά παράλια. Γι’ αυτό η σύνδεση δεν σταμάτησε στην ονομασία της: πέρασε στους δρόμους, στην εκκλησία, στις πλατείες και στα μνημεία της.

Υπάρχει, ωστόσο, μια ουσιαστική διάκριση: η Νέα Σμύρνη σχεδιάστηκε με σμυρναϊκή ταυτότητα, αλλά δεν κατοικήθηκε μόνο από Σμυρνιούς.

Νέα Σμύρνη: Γιατί δεν επιλέχθηκε απλώς ένα νέο όνομα;

Το «Νέα» δήλωνε συνέχεια. Η επιδίωξη ήταν να δημιουργηθεί στη νέα πατρίδα μια πόλη που θα κρατούσε ζωντανό το μικρασιατικό και κυρίως το σμυρναϊκό περιβάλλον. Η ιστορική καταγραφή του Δήμου Νέας Σμύρνης περιγράφει αυτή την πρόθεση ως συνειδητή επιλογή, αναγνωρίσιμη στα ονόματα, στα υπαίθρια γλυπτά και στους θεσμούς.

Στην ίδρυση του οικισμού και στην επιλογή της θέσης πρωτοστάτησε ο αρχιδιάκονος Βασίλειος Παπαδόπουλος, τοποτηρητής της Μητρόπολης Σμύρνης από τον Νοέμβριο του 1922. Η Τοποτηρητεία επιδίωκε τη δημιουργία μιας νέας, «καθαρά σμυρναϊκής» πόλης, με το όνομα Νέα Σμύρνη.

Η πρόθεση απέκτησε θεσμικό έδαφος στις 14 Αυγούστου 1923, με νομοθετικό διάταγμα για την αναγκαστική απαλλοτρίωση έκτασης κοντά στη Λεωφόρο Συγγρού. Στο «Νέο Σχέδιο Αθηνών» του 1924 περιλαμβανόταν πλέον ο «Αστικός συνοικισμός των εκ Σμύρνης προσφύγων».

Ήταν όλοι οι πρώτοι κάτοικοι Σμυρνιοί;

Τα στοιχεία για τους πρώτους δικαιούχους οικοπέδων δίνουν μια πιο σύνθετη εικόνα από εκείνη που υποβάλλει το όνομα. Από τη Σμύρνη προερχόταν το 23%, δηλαδή λιγότεροι από ένας στους τέσσερις. Ένα ακόμη 17% καταγραφόταν από το Αδραμύττιο, το Αϊβαλί, τη Φώκαια, τα Μοσχονήσια, τα Βουρλά, τον Τσεσμέ και την Έφεσο.

Στην ίδια καταγραφή περιλαμβάνονται πρόσφυγες από τον Πόντο, σε ποσοστό 12%, από τη νότια Μικρά Ασία, 10%, από την Κωνσταντινούπολη και τη Θράκη, από 9%, και από την κεντρική Μικρά Ασία, 8%.

Η σμυρναϊκή αναφορά, επομένως, δεν αποτελεί πλήρη περιγραφή της καταγωγής των κατοίκων. Ήταν ο κεντρικός προσανατολισμός μιας πόλης που συγκροτήθηκε από ευρύτερη προσφυγική κοινότητα.

Τι σχέση έχουν οι φαρδιοί δρόμοι με την προσφυγική εγκατάσταση;

Η Νέα Σμύρνη ήταν μία από τις λίγες προσφυγικές συνοικίες που δημιουργήθηκαν εξαρχής σε μη κατοικημένη περιοχή και σχεδιάστηκαν ως αστική περιοχή. Η αποκατάσταση συνδεόταν και με κοινωνικά κριτήρια: στόχος ήταν να διατηρηθεί, όσο ήταν δυνατόν, η κοινωνική θέση των προσφύγων πριν από τον εκπατρισμό.

Το σχέδιο Καλλιγά παραδόθηκε τον Ιούνιο του 1924 και εφαρμόστηκε μετά το 1926, με τροποποιήσεις. Η πολεοδομική πρόταση ακολουθούσε το πρότυπο της κηπούπολης, με φαρδύτερους δρόμους, πλατείες, άλσος, αγορά και μεγάλους κοινόχρηστους χώρους.

Η πρόταση του 1924 περιλάμβανε 1.115 οικόπεδα, μέσου μεγέθους 500 τετραγωνικών μέτρων, ώστε οι κατοικίες να μπορούν να έχουν κήπο. Προέβλεπε επίσης χώρους άθλησης και εκπαίδευσης, εκκλησία, ορφανοτροφείο, νοσοκομείο και μεγάλο πάρκο κοντά στο κέντρο. Δεν επρόκειτο μόνο για εξεύρεση στέγης, αλλά για σχεδιασμό μιας οργανωμένης αστικής ζωής.

Τι μας λένε οι πινακίδες των δρόμων;

Οι περισσότερες οδοί έχουν ονομασίες εμπνευσμένες από τη Σμύρνη, όπως καταγράφεται στην εργασία «Οδωνυμικά της Νέας Σμύρνης». Ακόμη και στα όρια της πρώτης απαλλοτρίωσης συναντάμε ονόματα με γεωγραφικό βάρος: Δαρδανελλίων, Αιγαίου και Προποντίδος.

Οι δρόμοι, όμως, κράτησαν και τη μνήμη της ίδιας της εγκατάστασης. Ο ξυλουργός Αλέξανδρος Βαπορίδης, ο πρώτος οικιστής που κατονομάζεται στην ιστορική καταγραφή, εγκαταστάθηκε το 1926. Δώδεκα χρόνια αργότερα, ο δρόμος μπροστά από το σπίτι του ονομάστηκε οδός Βαπορίδου.

Η σύνδεση συνεχίστηκε και πολύ αργότερα. Με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου στις 12 Σεπτεμβρίου 2018, η ανώνυμη οδός μπροστά από την Εστία Νέας Σμύρνης ονομάστηκε οδός Βάσου Καπάνταη, προς τιμήν του Σμυρνιού και Νεοσμυρνιού γλύπτη. Η ονοματοδοσία δεν ήταν, λοιπόν, μια υπόθεση που έκλεισε με την ίδρυση της πόλης.

Γιατί η Αγία Φωτεινή είναι τόσο ισχυρός δεσμός;

Η σύνδεση με την παλιά πατρίδα γίνεται ιδιαίτερα χειροπιαστή στην Αγία Φωτεινή. Η θεμελίωση της εκκλησίας έγινε σε ανάμνηση της κατεστραμμένης εκκλησίας της Σμύρνης.

Το κωδωνοστάσιο του μητροπολιτικού ναού είναι ακριβές αντίγραφο εκείνου που βρισκόταν στην Αγία Φωτεινή της Σμύρνης πριν από την Καταστροφή του 1922. Εδώ η αναφορά δεν περιορίζεται σε ένα όνομα: παίρνει συγκεκριμένη, ορατή μορφή μέσα στην πόλη.

Και στις πλατείες, ποια ιστορία συναντάμε;

Στην είσοδο από τη Λεωφόρο Συγγρού, η Πλατεία Χρυσοστόμου Σμύρνης είναι αφιερωμένη στον τελευταίο μητροπολίτη Σμύρνης. Δίπλα της, το Άλσος Μικρασιατικής Μνημοσύνης συγκεντρώνει μνημεία για τις χαμένες πατρίδες και τα θύματα της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Έργα όπως τα «Μικρασιατικά Παράλια», οι «Πρόσφυγες από την Πέργαμο», η «Σμύρνα» και ο «Ακρίτας του Πόντου» αποτυπώνουν στον δημόσιο χώρο το εύρος αυτής της μνήμης.

Η κεντρική πλατεία είχε προβλεφθεί ως εμπορικό κέντρο της προσφυγικής πόλης. Στην ανάπλαση του 1968–1970 δημιουργήθηκαν έξι λίμνες, μικροί καταρράκτες και συντριβάνια, καθώς και οβελίσκος ύψους 15 μέτρων, με ανάγλυφα που συνδέουν τη Νέα Σμύρνη με τη μικρασιατική Σμύρνη.

Έτσι, η παλιά πατρίδα δεν έμεινε μόνο στις οικογενειακές αφηγήσεις. Έγινε και η διεύθυνση του σπιτιού, η εκκλησία της γειτονιάς, η πλατεία όπου συναντιόμαστε.