Αρχαία ναυάγια και νεότερα: Γιατί βρέθηκαν 62 στους Φούρνους
Ένα στενό πέρασμα, απάνεμοι όρμοι και ένας υποβρύχιος χάρτης εμπορικών διαδρομών.

ΣΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΑΡΘΡΟ
Τα αρχαία ναυάγια στους Φούρνους δείχνουν πόσο σημαντική ήταν η θέση ενός μικρού νησιωτικού συμπλέγματος για τις θαλάσσιες διαδρομές του Αιγαίου. Ανάμεσα στη Σάμο και την Ικαρία, οι Φούρνοι βρίσκονταν σε πέρασμα που ακολουθούσαν πλοία και διέθεταν όρμους για αγκυροβόλιο και προσωρινή στάση.
Ο αριθμός 58 αφορά τις καταγραφές έως το 2018· για την περίοδο 2015–2025, το Υπουργείο Πολιτισμού αναφέρει 62 ναυάγια, με χρονολόγηση από τον 6ο αιώνα π.Χ. έως τον Μεσοπόλεμο.
Γιατί περνούσαν τα πλοία από τους Φούρνους;
Οι Φούρνοι βρίσκονται νοτιοδυτικά της Σάμου και ανατολικά της Ικαρίας. Απέχουν 3,8 ναυτικά μίλια από τη Σάμο και 5 ναυτικά μίλια από την Ικαρία, σύμφωνα με τα στοιχεία του Δήμου Φούρνων Κορσεών.
Η θέση του συμπλέγματος τοποθετούσε τους Φούρνους σε ένα στενό θαλάσσιο πέρασμα ανάμεσα στα δύο νησιά. Για τα ιστιοφόρα, η πορεία δεν εξαρτιόταν μόνο από τον προορισμό: οι άνεμοι, τα ρεύματα και η παρουσία της ξηράς περιόριζαν τις επιλογές και συγκέντρωναν την κίνηση σε συγκεκριμένα σημεία.
Η μελέτη των Peter B. Campbell και George Koutsouflakis περιγράφει το πέρασμα των Φούρνων ως την αποτελεσματικότερη βόρεια–νότια πορεία στην περιοχή. Το σύμπλεγμα βρισκόταν επίσης σε μία από τις βασικές διαδρομές ανατολής–δύσης του Αιγαίου.
Η σημασία του, επομένως, δεν προέκυπτε απλώς από τη θέση του ανάμεσα στη Σάμο και την Ικαρία. Εκεί συναντιούνταν διαφορετικές πορείες που οι συνθήκες της ναυσιπλοΐας έφερναν κοντά.
Τι πρόσφεραν οι όρμοι σε ένα πλοίο;
Το σύμπλεγμα αποτελείται από περισσότερα από 20 νησιά, νησίδες και βραχονησίδες και έχει συνολική ακτογραμμή 120 χιλιομέτρων. Ανάμεσά τους σχηματίζονται όρμοι που μπορούσαν να προσφέρουν χώρο για στάση και καταφύγιο.
Οι Φούρνοι διέθεταν ασφαλέστερα αγκυροβόλια από τη Σάμο και την Ικαρία και ήταν κατάλληλοι για την προσωρινή στάση πλοίων που περνούσαν από την περιοχή. Τα αγκυροβόλια προσέφεραν επίσης προστασία από ισχυρούς βορειοδυτικούς ανέμους.
Τα ίχνη της χρήσης των όρμων δεν περιορίζονται στα ναυάγια. Στην έρευνα του 2018 καταγράφηκαν περισσότερες από 25 άγκυρες στο αγκυροβόλιο μπροστά από το Καμάρι, με χρονολογήσεις από τη ρωμαϊκή περίοδο έως τον 18ο αιώνα.
Οι άγκυρες συμπληρώνουν την εικόνα που δίνουν τα ναυάγια: πλοία χάθηκαν στην περιοχή, αλλά άλλα σταματούσαν στους όρμους του συμπλέγματος.
Τα αρχαία ναυάγια σημαίνουν επικίνδυνα νερά;
Οι δύο ερευνητές συνδέουν τον μεγάλο αριθμό ναυαγίων κυρίως με τον όγκο των πλοίων που διέρχονταν από το πέρασμα, όχι κατ’ ανάγκην με μια ασυνήθιστα επικίνδυνη θάλασσα. Η διάκριση έχει σημασία: η συχνή διέλευση επί μεγάλο χρονικό διάστημα μπορεί να αφήσει πολλά ίχνη, χωρίς ο αριθμός τους από μόνος του να αποδεικνύει ότι το σημείο ήταν παγίδα.
Πόσα ναυάγια έχουν καταγραφεί τελικά;
Ο αριθμός των 58 ναυαγίων αφορά τον πρώτο κύκλο της έρευνας, από το 2015 έως το 2018. Το 2018 εντοπίστηκαν πέντε επιπλέον ναυάγια, ανεβάζοντας το τότε τεκμηριωμένο σύνολο στα 58.
Η εικόνα διευρύνθηκε στη συνέχεια. Το Υπουργείο Πολιτισμού καταγράφει 62 ναυάγια για την περίοδο 2015–2025, με χρονολόγηση από τον 6ο αιώνα π.Χ. έως την περίοδο του Μεσοπολέμου, δηλαδή τα χρόνια 1920–1930. Δεν πρόκειται, επομένως, για ναυάγια που είναι όλα αρχαία.
Η έκταση των ευρημάτων φάνηκε ήδη στην πρώτη ερευνητική περίοδο. Τον Σεπτέμβριο του 2015 τεκμηριώθηκαν ίχνη 22 ναυαγίων, παρότι η έρευνα κάλυψε λιγότερο από το 4% της συνολικής ακτογραμμής του συμπλέγματος.
Οι έρευνες πεδίου της περιόδου 2015–2025 κάλυψαν σχεδόν το σύνολο των παράκτιων ζωνών, έως βάθος 50 μέτρων, στους Φούρνους, τη Θύμαινα, τον Άγιο Μηνά και τις γύρω νησίδες. Ο αριθμός των καταγραφών αποτυπώνει έτσι και την πρόοδο της έρευνας.
Τι λένε τα φορτία για τους θαλάσσιους δρόμους;
Τα ναυάγια δεν δίνουν μόνο έναν συνολικό αριθμό. Στα φορτία που καταγράφηκαν περιλαμβάνονται αμφορείς από τη Σάμο, τη Χίο, τη Μαύρη Θάλασσα και τη Συρία–Παλαιστίνη. Οι διαφορετικές προελεύσεις συνδέονται με εμπορικές επαφές που ξεπερνούσαν τα όρια του Αιγαίου.
Από τα 22 ευρήματα της πρώτης έρευνας, η πλειονότητα χρονολογούνταν μεταξύ του 3ου και του 7ου αιώνα μ.Χ., όταν οι εμπορικές διελεύσεις από τους Φούρνους είχαν μεγαλύτερη ένταση και συχνότητα. Ο Δήμος αναφέρει ως τη μεγαλύτερη ομάδα τα 32 ναυάγια της ρωμαϊκής και υστερορωμαϊκής περιόδου.
Τα φορτία μαρτυρούν τις εμπορικές διελεύσεις, ενώ οι άγκυρες δείχνουν ότι οι όρμοι δεν ήταν μόνο πέρασμα αλλά και τόπος στάσης για τα πλοία.





