Κάθε 26 Οκτωβρίου η Θεσσαλονίκη τιμά τον πολιούχο της, αλλά η ημερομηνία είναι συνδεδεμένη και με την απελευθέρωση της πόλης το 1912. Η απάντηση είναι πως πρόκειται για δύο διαφορετικές ιστορίες που συναντήθηκαν στην κοινή επέτειο: τη θρησκευτική γιορτή του Αγίου Δημητρίου και τα γεγονότα της παράδοσης της πόλης στον ελληνικό στρατό.
Η σύμπτωση δεν σημαίνει ότι όλα έγιναν την ίδια ημέρα ή ώρα. Το πρωτόκολλο, η είσοδος της πρώτης ελληνικής μονάδας και η μεταγενέστερη άφιξη περισσότερων δυνάμεων είναι διακριτά γεγονότα, όπως δείχνει το χρονολόγιο.
26 Οκτωβρίου: Μία ημερομηνία, δύο διαφορετικές αφετηρίες
Η εορτή του Αγίου Δημητρίου ανήκει στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο. Η επέτειος της απελευθέρωσης παραπέμπει σε στρατιωτικά και πολιτικά γεγονότα του 1912. Ο Δήμος Θεσσαλονίκης παρουσιάζει την 26η Οκτωβρίου ως την ημέρα που συνδέει αυτές τις δύο μνήμες.
Δεν πρόκειται, επομένως, για ένα ενιαίο γεγονός που απέκτησε δύο ονομασίες. Η σύνδεση αφορά τη δημόσια μνήμη της πόλης, ενώ τα γεγονότα της παράδοσης και της εισόδου του στρατού έχουν το δικό τους χρονολόγιο.
Τι προηγήθηκε του πρωτοκόλλου;
Η παράδοση δεν ήταν μια στιγμιαία απόφαση. Στις 25 Οκτωβρίου, αντιπροσωπεία προξένων και Οθωμανών αξιωματούχων μετέφερε στον διάδοχο Κωνσταντίνο όρους για την αποχώρηση του οθωμανικού στρατού. Εκείνος απέρριψε την πρόταση να διατηρήσει ο στρατός τον οπλισμό του και επέμεινε στην παράδοσή του.
Το πρωί της 26ης Οκτωβρίου, ο Οθωμανός απεσταλμένος ζήτησε να κρατηθούν 5.000 όπλα για την εκπαίδευση νεοσυλλέκτων. Και αυτό το αίτημα απορρίφθηκε. Η διαπραγμάτευση αφορούσε συγκεκριμένους όρους αφοπλισμού και όχι μόνο την αποχώρηση των στρατευμάτων.
Στην αφήγηση του Γενικού Επιτελείου Στρατού, οι κάτοικοι περίμεναν την είσοδο του ελληνικού στρατού ώστε να τελεστεί δοξολογία στον ναό του Αγίου Δημητρίου. Έτσι, η γιορτή εμφανίζεται και στο άμεσο πλαίσιο των γεγονότων.
Αυτό τεκμηριώνει τη σύνδεση της θρησκευτικής γιορτής με το κλίμα εκείνων των ημερών, όχι ότι η γιορτή καθόρισε τη στρατιωτική απόφαση ή την ημερομηνία της παράδοσης.
Υπογράφηκε στις 26 ή στις 27 Οκτωβρίου;
Εδώ χρειάζεται να ξεχωρίσουμε την ημερομηνία του εγγράφου από τον ακριβή χρόνο της υπογραφής. Το πρωτόκολλο φέρει ημερομηνία 26 Οκτωβρίου 1912. Η στρατιωτική ιστορία του Γενικού Επιτελείου Στρατού τοποθετεί την υπογραφή στις 23:00 εκείνης της ημέρας, ενώ άλλη ακαδημαϊκή προσέγγιση τοποθετεί την παράδοση στις 27 Οκτωβρίου, με το πρωτόκολλο να φέρει την ημερομηνία της προηγουμένης.
Στην ιστορική αφήγηση του Δήμου, ως υπογράφοντες αναφέρονται ο Χασάν Ταξίν Πασάς και οι Έλληνες αξιωματικοί Ιωάννης Μεταξάς και Βίκτωρ Δούσμανης. Το πρωτόκολλο προέβλεπε την παράδοση της πόλης στον ελληνικό στρατό μέχρι τη σύναψη ειρήνης.
Οι πηγές, λοιπόν, δεν περιγράφουν όλες με τον ίδιο τρόπο την ακριβή στιγμή της υπογραφής και της παράδοσης. Η διάκριση ανάμεσα στην ημερομηνία του εγγράφου και στα επόμενα στάδια είναι ουσιαστική για να διαβάσουμε σωστά την επέτειο.
Και πότε μπήκε ο ελληνικός στρατός;
Το επόμενο πρωί υπογράφηκε συμπληρωματικό πρωτόκολλο για τις λεπτομέρειες της παράδοσης του οθωμανικού στρατού και της κατάληψης της πόλης. Το μεσημέρι της 27ης Οκτωβρίου εισήλθε η πρώτη ελληνική μονάδα, απόσπασμα Ευζώνων με τμήμα Ιππικού.
Παραδόθηκαν 25.000 οπλίτες και περίπου 1.000 αξιωματικοί, καθώς και πολεμικό υλικό, μεταξύ του οποίου 70 πυροβόλα και 30 πολυβόλα. Οι αριθμοί δείχνουν την κλίμακα της στρατιωτικής παράδοσης.
Η είσοδος των υπόλοιπων ελληνικών δυνάμεων έγινε σε μεταγενέστερο στάδιο. Ιστορική παρουσίαση των Βαλκανικών Πολέμων τοποθετεί στις 28 Οκτωβρίου την είσοδο του Κωνσταντίνου, του Γενικού Επιτελείου και της 1ης Μεραρχίας. Οι διαφορετικές ημερομηνίες αφορούν διαφορετικές κινήσεις, όχι κατ’ ανάγκην διαφορετικές εκδοχές του ίδιου γεγονότος.
Πώς διατηρήθηκε η κοινή επέτειος στη δημόσια μνήμη;
Η κοινή τιμή στον πολιούχο και στην απελευθέρωση καταγράφεται και σε μεταγενέστερες δημόσιες τελετές. Μελέτη στο περιοδικό «20ός αιώνας» περιγράφει τον κοινό εορτασμό τους στη Θεσσαλονίκη το 1945, με εκκλησιαστικές και δημόσιες εκδηλώσεις.
Το Αρχείο της ΕΡΤ διατηρεί ντοκιμαντέρ του Φώτου Λαμπρινού για την απελευθέρωση, το οποίο προβλήθηκε πρώτη φορά στις 26 Οκτωβρίου 1980. Περιλαμβάνει μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα, ανάμεσά τους κατοίκων της Θεσσαλονίκης και της περιοχής της Σίνδου.
Το 2012 η πόλη γιόρτασε την εκατονταετηρίδα της απελευθέρωσής της.
Κάθε 26 Οκτωβρίου, η Θεσσαλονίκη θυμάται μαζί τον πολιούχο της και μια καθοριστική στιγμή της ιστορίας της — δύο μνήμες, καθεμία με τη δική της θέση στο ημερολόγιο.
