Η έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου που χαρακτηρίζεται ψευδεπίγραφο από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, επτά χρόνια από την υπογραφή του και έξι χρόνια αφότου το ίδιο Κοινοβούλιο το είχε απορρίψει, δεν συνιστά αναπάντεχη αλλαγή στάσης. Προηγήθηκαν η σταθερή προσέγγιση της Άγκυρας με την ηγεσία της ανατολικής Λιβύης, η μετατόπιση ισχύος στο περιβάλλον του Χαλίφα Χαφτάρ και οι πρόσφατες εξελίξεις στην ηγεσία του λιβυκού Κοινοβουλίου.
Με την απόφαση της Τρίτης (20/10), η Τουρκία ξεπερνά ένα σημαντικό πολιτικό κώλυμα στην προσπάθειά της να κατοχυρώσει τις επεκτατικές αξιώσεις της στην Ανατολική Μεσόγειο. Ταυτόχρονα, η Άγκυρα επιδιώκει να αξιοποιήσει το νέο διπλωματικό έρεισμα, καθώς υποστηρικτές της «Γαλάζιας Πατρίδας» ζητούν να ξαναρχίσουν οι σεισμικές έρευνες και οι γεωτρήσεις από την Τουρκία.
Σε ανακοίνωσή του, το Κοινοβούλιο με έδρα το Τομπρούκ, στην ανατολική Λιβύη, γνωστοποίησε την ομόφωνη έγκριση του μνημονίου του Νοεμβρίου 2019. Παράλληλα, ακύρωσε τις αποφάσεις που είχε λάβει το 2020, απορρίπτοντας τις συμφωνίες της τότε κυβέρνησης της Τρίπολης με την Άγκυρα και ζητώντας να τερματιστούν οι πολιτικές σχέσεις με την Τουρκία.
Μιλώντας στο Reuters, ο βουλευτής Τάρεκ αλ Τζερούσι υποστήριξε ότι η συμφωνία αναβαθμίζει τη Λιβύη ως πολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό εταίρο ισχυρών χωρών. «Ορισμένες χώρες ενδέχεται να ενοχληθούν από αυτή τη συμφωνία, αλλά αυτό που έχει σημασία για εμάς είναι το εθνικό μας συμφέρον», ανέφερε.
Το παρασκήνιο των εξελίξεων
Όταν υπογράφηκε το 2019 η συμφωνία της Τουρκίας με την Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας του Φαγέζ αλ Σάρατζ, οι δυνάμεις του Χαλίφα Χαφτάρ βρίσκονταν σε επιχείρηση κατάληψης της Τρίπολης. Η τουρκική στρατιωτική παρέμβαση υπήρξε καθοριστική για την αναχαίτιση της επίθεσης και έφερε την Άγκυρα σε αντιπαράθεση με τον ισχυρό άνδρα της ανατολικής Λιβύης, τον οποίο στήριζαν, μεταξύ άλλων, η Αίγυπτος, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Ρωσία.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, η Τουρκία εγκατέλειψε σταδιακά την αποκλειστική στήριξη προς την κυβέρνηση της Τρίπολης και επιδίωξε δεσμούς με το στρατόπεδο Χαφτάρ. Η προσέγγιση επιταχύνθηκε το 2026, με βασικό συνομιλητή τον Σαντάμ Χαφτάρ, γιο του στρατάρχη και αναπληρωτή διοικητή των δυνάμεών του, ο οποίος αποκτά ολοένα μεγαλύτερη πολιτική και στρατιωτική επιρροή.
Στη Βεγγάζη, τον Ιούνιο, ο Σαντάμ Χαφτάρ είχε συνάντηση με τον Ιμπραχίμ Καλίν, επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών ΜΙΤ. Ακολούθησαν συνομιλίες του στην Άγκυρα με τον υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν τον Ιούλιο. Τον Αύγουστο ο Φιντάν μετέβη στην Τρίπολη και τη Βεγγάζη, όπου συναντήθηκε με τον Χαλίφα Χαφτάρ, τον γιο του Σαντάμ και τον Ακίλα Σάλεχ, που τότε προήδρευε της Βουλής.
Την ίδια ημέρα με την έγκριση του μνημονίου, δηλαδή μόλις χτες, ο επικεφαλής της ΜΙΤ βρέθηκε στην Τρίπολη και συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Αμπντουλχαμίντ Ντμπέιμπα.
Την πολιτική προσέγγιση πλαισίωσε η ενδυνάμωση της συνεργασίας στον τομέα της ενέργειας. Τον Ιούνιο του 2025, η κρατική τουρκική πετρελαϊκή εταιρεία TPAO υπέγραψε στην Κωνσταντινούπολη συμφωνία με την Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου της Λιβύης (NOC) για τη διεξαγωγή γεωλογικών και γεωφυσικών ερευνών σε τέσσερις υπεράκτιες περιοχές.
Όπως μετέδωσε ο Libya Observer, «στρατιωτικές μονάδες και από τις δύο πλευρές της Λιβύης συμμετείχαν στη στρατιωτική άσκηση Efes 2026 στη Σμύρνη κατά το διάστημα από τα τέλη Απριλίου έως τις αρχές Μαΐου».
Καθοριστική ήταν επίσης η αλλαγή στην προεδρία της λιβυκής Βουλής, που σημειώθηκε στις 6 Οκτωβρίου.
Ύστερα από δώδεκα χρόνια στην προεδρία, ο Ακίλα Σάλεχ, που είχε εναντιωθεί στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, έχασε τη θέση του από τον Αλ Σαλίχιν Αμπντουλναμπί. Η αλλαγή ακολούθησε τροποποίηση του εσωτερικού κανονισμού, με την οποία τέθηκε όριο στη διάρκεια της κοινοβουλευτικής προεδρίας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το παρελθόν του νέου προέδρου: ο Αλ Σαλίχιν Αμπντουλναμπί είχε ηγηθεί της κοινοβουλευτικής Επιτροπής Φιλίας Λιβύης–Τουρκίας, που ιδρύθηκε το 2024.
Η απομάκρυνση του Σάλεχ ήρθε έπειτα από έντονη δυσαρέσκεια στους κόλπους των βουλευτών σχετικά με τον τρόπο που ασκούσε την ηγεσία. Την ίδια ώρα, λιβυκά δημοσιεύματα συνδέουν την εξέλιξη με την αυξημένη επιρροή του Σαντάμ Χαφτάρ και τις αντιπαραθέσεις του με τον επί χρόνια πρόεδρο του Κοινοβουλίου.
Δύο εβδομάδες ύστερα από τη μεταβολή στην ηγεσία, το Κοινοβούλιο επικύρωσε συμφωνία που είχε απορρίψει για έξι χρόνια. Η σειρά των εξελίξεων καταδεικνύει τη βαρύτητα των εσωτερικών ανακατατάξεων στην ανατολική Λιβύη, χωρίς όμως να τεκμηριώνει ότι η απομάκρυνση του Σάλεχ έγινε αποκλειστικά για να επικυρωθεί το μνημόνιο.
Η ουσία των νομικών αντιρρήσεων παραμένει αμετάβλητη
Η Ελλάδα χαρακτήρισε από την πρώτη στιγμή παράνομο και ανυπόστατο το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο υπεγράφη στις 27 Νοεμβρίου 2019. Η Αθήνα υποστηρίζει ότι η συμφωνία παραβιάζει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και επιχειρεί να χαράξει θαλάσσιες ζώνες ανάμεσα σε δύο κράτη χωρίς αντικείμενες ακτές.
Ένα ακόμη επιχείρημα της Αθήνας ήταν ότι το μνημόνιο δεν είχε εγκριθεί από τη λιβυκή Βουλή. Η σημερινή απόφαση αποδυναμώνει πλέον αυτό το επιχείρημα, δεν αλλάζει όμως την ουσία των νομικών αντιρρήσεων της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η κοινοβουλευτική διαδικασία αφορά αποκλειστικά το εσωτερικό της Λιβύης και δεν αίρει αυτομάτως τις ενστάσεις που έχουν τεθεί σε διεθνές επίπεδο.
Η ανακοίνωση του υπουργείου Εξωτερικών τονίζει: «Η απόφαση αυτή δεν μεταβάλλει τον παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο χαρακτήρα του μνημονίου, το οποίο αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών της περιοχής».
Στα συμπεράσματα της 12ης Δεκεμβρίου 2019, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο διατύπωσε τη θέση ότι το μνημόνιο παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα άλλων κρατών, αντιβαίνει στο Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να επιφέρει έννομες συνέπειες σε βάρος τους. Η ίδια θέση επαναβεβαιώθηκε τον Ιούνιο του 2025. Η Ελλάδα, από την πλευρά της, έχει αμφισβητήσει τις λιβυκές θαλάσσιες διεκδικήσεις με ρηματικές διακοινώσεις προς τον ΟΗΕ, ενώ το 2020 συνήψε με την Αίγυπτο συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ, που καλύπτει τμήμα της περιοχής την οποία αφορά το τουρκολιβυκό μνημόνιο.
Οι υπέρμαχοι της «Γαλάζιας Πατρίδας» ζητούν νέες έρευνες και γεωτρήσεις
Η επικύρωση του μνημονίου προκάλεσε ενθουσιασμό στους υποστηρικτές του τουρκικού δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας». Την αλλαγή στάσης στην ανατολική Λιβύη την αντιμετωπίζουν ως ευκαιρία για τη νομιμοποίηση των ορίων που προβάλλει η «Γαλάζια Πατρίδα».
Ο Τζεμ Γκιουρντενίζ, απόστρατος υποναύαρχος της Τουρκίας και ένας από τους βασικούς «εμπνευστές» του δόγματος, παρουσίασε την επικύρωση ως ένα από τα σημαντικότερα κεκτημένα της χώρας του τα τελευταία χρόνια. Κατά τον ίδιο, η μεταστροφή του στρατοπέδου Χαφτάρ συνιστά σοβαρή πολιτική και διπλωματική ήττα για την Ελλάδα, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις ΗΠΑ. Εκτίμησε, επίσης, ότι η εξέλιξη ισχυροποιεί την τουρκική θέση ενόψει ενδεχόμενης μελλοντικής συμφωνίας οριοθέτησης με την Αίγυπτο.
Ο Γκιουρντενίζ συνέδεσε την υπόθεση και με το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου, Great Sea Interconnector (GSI). Υποστήριξε ότι η Άγκυρα έχει πλέον ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση και κάλεσε την Τουρκία να επιμείνει στην απαίτηση να χορηγούνται άδειες για έρευνες βυθού σε περιοχές που θεωρεί τμήμα της δικής της υφαλοκρηπίδας.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η έκκληση του Γκιουρντενίζ να περάσει «η διπλωματική επιτυχία» από το επίπεδο των δηλώσεων σε δραστηριότητα στη θάλασσα.
Κατά την άποψή του, «η διπλωματική επιτυχία πρέπει να ολοκληρωθεί με φυσική παρουσία στη θάλασσα», και η Τουρκία οφείλει να αναλάβει συγκεκριμένη δράση για την προάσπιση των κυριαρχικών δικαιωμάτων που διεκδικεί. Εστίασε στα θαλάσσια τεμάχια 5 και 6, για τα οποία έχει δώσει άδειες η Κυπριακή Δημοκρατία, αμφισβήτησε τη νομιμότητά τους και ζήτησε να ξαναρχίσουν οι σεισμικές έρευνες και οι γεωτρήσεις στην περιοχή.
Η δήλωση αποκτά επιπλέον σημασία, καθώς το έργο GSI επανέρχεται στην επικαιρότητα μετά το αίτημα της αναδόχου εταιρείας προς τις ελληνικές αρχές να επαναληφθούν οι έρευνες στον βυθό.
Ο Τζιχάτ Γιαϊτζί, επίσης απόστρατος υποναύαρχος, χαιρέτισε την απόφαση ως ιστορική επιτυχία της «Γαλάζιας Πατρίδας». Υποστήριξε ότι πλέον καταργείται ένα από τα πολιτικά επιχειρήματα που χρησιμοποιούνταν κατά της συμφωνίας: ότι δεν είχε εγκριθεί από τη λιβυκή Βουλή.
Διαφορετική ανάγνωση έκανε ο πρώην Τούρκος διπλωμάτης Αϊντίν Σεζέρ, εκτιμώντας ότι η επικύρωση δεν προσθέτει ουσιαστικό νομικό πλεονέκτημα στην Άγκυρα, αφού η Τουρκία είχε ήδη θέσει μονομερώς τη συμφωνία σε ισχύ. Αντίθετα, προειδοποίησε πως μπορεί να προκαλέσει δικαστική προσφυγή από την Ελλάδα και την Αίγυπτο, εξέλιξη που θα μπορούσε να έχει απρόβλεπτες επιπτώσεις στις τουρκικές θέσεις.
Η Τουρκία προωθεί αμυντική συμφωνία τεσσάρων χωρών με Κατάρ, Πακιστάν και Ινδονησία
Σε άλλη εξέλιξη, το τουρκικό μέσο Savunma Sanayi ST, που ασχολείται με θέματα άμυνας, μετέδωσε ότι ο υπουργός Εθνικής Άμυνας της Τουρκίας, Γιασάρ Γκιουλέρ, βρίσκεται στο Κατάρ. Σύμφωνα με την αναφορά, σήμερα Τετάρτη (21/10) θα υπογραφεί τετραμερής συμφωνία αμυντικής συνεργασίας ανάμεσα στην Τουρκία, το Κατάρ, το Πακιστάν και την Ινδονησία.
Το τουρκικό μέσο ισχυρίζεται ότι η συμφωνία καλύπτει ευρύ πεδίο άμυνας και ασφάλειας και τη συγκρίνει με τη Συμμαχία της Μέκκας, στην οποία συμμετέχουν η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν.
Το κρατικό πρακτορείο Anadolu αναφέρει ότι ο Γκιουλέρ επρόκειτο να ταξιδέψει στην Ντόχα και ότι αναμένεται να υπογραφεί τετραμερές μνημόνιο συνεργασίας για την αμυντική βιομηχανία. Δεν επιβεβαιώνει, ωστόσο, πως η συμφωνία θα προβλέπει αμοιβαία στρατιωτική συνδρομή, όπως εκείνη της Μέκκας.
