Η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή δεν μοιάζει να ήταν μια απλή εκκρεμότητα στις σχέσεις της Άγκυρας με τη Βεγγάζη. Οι εξελίξεις δείχνουν ότι εντάσσεται σε ευρύτερο παζάρι για τη διακυβέρνηση της χώρας, τον έλεγχο του στρατού και τα οφέλη που θα αποκομίσουν οι ξένες δυνάμεις με παρουσία στη Λιβύη.
Κεντρικό πρόσωπο στις εξελίξεις είναι ο Σαντάμ Χαφτάρ, ο οποίος μέσα σε λίγα εικοσιτετράωρα επισκέφθηκε πρώτα την Άγκυρα και στη συνέχεια το Κάιρο, καθώς οι ΗΠΑ προωθούν τη δική τους πρόταση για την ενοποίηση της χώρας.
Στις 20 Οκτωβρίου, η Βουλή των Αντιπροσώπων στη Βεγγάζη, η οποία βρίσκεται κοντά στο στρατόπεδο του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, ενέκρινε ομόφωνα το μνημόνιο του 2019 με την Τουρκία για την οριοθέτηση της ΑΟΖ, το οποίο είναι παράνομο βάσει του Διεθνούς Δικαίου. Παράλληλα, ακύρωσε τις αποφάσεις του 2020, όταν είχε απορρίψει τις συμφωνίες με την Τουρκία και είχε διακόψει τις πολιτικές σχέσεις. Η μεταστροφή, μετά την ανάληψη της προεδρίας της Βουλής από νέο πρόσωπο αντί του Αγκίλα Σάλεχ, σημαίνει ότι η Τουρκία εξασφαλίζει πολιτική στήριξη και από το στρατόπεδο που την πολεμούσε έως το 2020.
Στις 23 Οκτωβρίου οι επαφές συνεχίστηκαν στην Άγκυρα, όπου ο Σαντάμ Χαφτάρ —γιος του στρατάρχη και αναπληρωτής διοικητής των στρατιωτικών δυνάμεων της ανατολικής Λιβύης— συναντήθηκε με τον Αμπντουσαλάμ αλ Ζούμπι, υφυπουργό Άμυνας της κυβέρνησης της Τρίπολης, με τη διαμεσολάβηση της Τουρκίας. Οι συνομιλίες αφορούσαν τη συνένωση των δύο στρατιωτικών δυνάμεων, με κοινή διοίκηση και έδρα στη Σύρτη.
Το Libya Observer και το Al-Araby al-Jadeed αναφέρουν ότι συζητήθηκε η κατάργηση της θέσης του αρχηγού που κατέχει ο Χαλίφα Χαφτάρ και η δημιουργία συμβουλίου στρατιωτικής διοίκησης, στο οποίο θα εκπροσωπούνταν και οι δύο πλευρές. Στο τραπέζι τέθηκε επίσης η συγκρότηση κοινής δύναμης ασφαλείας για τη νότια Λιβύη. Οι συνομιλίες, πάντως, δεν κατέληξαν σε συμφωνία.
Η διαφωνία αφορά την υπαγωγή του ενιαίου στρατού και όχι κάποιο τεχνικό ζήτημα. Ο Αλ Ζούμπι υποστηρίζει ότι ο στρατός πρέπει να υπάγεται στο υπουργείο Άμυνας, ενώ ο Σαντάμ Χαφτάρ προκρίνει την υπαγωγή του στο Προεδρικό Συμβούλιο, την προεδρία του οποίου φέρεται να επιδιώκει. Το Al-Araby al-Jadeed μεταδίδει ότι ο γιος του Χαλίφα συνέδεσε την κατάργηση της στρατιωτικής θέσης του πατέρα του με την ανάληψη της προεδρίας του Συμβουλίου.
Ο σημερινός επικεφαλής του Προεδρικού Συμβουλίου, Μοχάμεντ αλ Μένφι, έχει ζητήσει να μην υπάρξει δεσμευτική στρατιωτική συμφωνία προτού εγκριθεί από τους αρμόδιους θεσμούς. Στις 25 Οκτωβρίου, ο Αλ Ζούμπι τον συνάντησε στην Τρίπολη και τον ενημέρωσε για τις προσπάθειες που καταβάλλονται για την ενοποίηση του στρατού.
Λιβυκές πηγές αναφέρουν ότι στις διαβουλεύσεις επιχειρήθηκε να συμμετάσχουν και εκπρόσωποι από την Αίγυπτο, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κατάρ. Οι αρμοδιότητες που θα αναλάμβανε κάθε πλευρά δεν είχαν αποσαφηνιστεί.
Από την Άγκυρα στο Κάιρο μέσα σε λίγες ημέρες
Την Κυριακή, ο Σαντάμ Χαφτάρ αναχώρησε από την Άγκυρα και πήγε στο Κάιρο. Η Αίγυπτος ασκεί σημαντική επιρροή στη Βεγγάζη και παραδοσιακά στηρίζει τις δυνάμεις του πατέρα του, στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ. Η πρόσφατη επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου έχει, ωστόσο, μεταβάλει τα δεδομένα στις σχέσεις τους.
Το Κάιρο απορρίπτει με κατηγορηματικό τρόπο το μνημόνιο, με το επιχείρημα ότι πλήττει τα θαλάσσια δικαιώματα της Αιγύπτου. Τη θέση αυτή επανέλαβε ο υπουργός Εξωτερικών Μπαντρ Αμπντελάτι στον Χακάν Φιντάν, όταν συναντήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου.
Τη Δευτέρα, δηλαδή χτες, ο Σαντάμ Χαφτάρ είχε συνάντηση στο Κάιρο με τον επικεφαλής των αιγυπτιακών υπηρεσιών πληροφοριών, Χασάν Ρασάντ. Αιγυπτιακά μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν ότι οι δύο πλευρές συζήτησαν τις πολιτικές εξελίξεις στη Λιβύη και την ανάγκη να επιταχυνθεί η ενοποίηση των κρατικών θεσμών. Δεν έγινε γνωστό αν τέθηκε στη συζήτηση και το τουρκολιβυκό μνημόνιο.
Η μετάβαση του γιου Χαφτάρ στο Κάιρο φανερώνει, τουλάχιστον, ότι επιδιώκει να κρατήσει την υποστήριξη της Αιγύπτου, παράλληλα με την ανάπτυξη των σχέσεών του με την Τουρκία.
Τουρκικά δημοσιεύματα αναφέρουν ακόμη ότι ο νέος πρόεδρος της λιβυκής Βουλής, Αλ Σαλεχίν Αμπντελναμπί αλ Ομπέιντι, σχεδιάζει να επισκεφθεί την Τρίπολη από τις 27 Οκτωβρίου, στο πλαίσιο μιας παράλληλης προσπάθειας για προσέγγιση των πολιτικών θεσμών της χώρας. Σημειώνεται ότι πριν αναλάβει την προεδρία της Βουλής, ο Αλ Ομπέιντι ήταν επικεφαλής της Κοινοβουλευτικής Ομάδας Φιλίας Λιβύης–Τουρκίας.
Η εμπλοκή του Μασάντ Μπούλος στις εξελίξεις
Οι επιδιώξεις του Σαντάμ Χαφτάρ δεν περιορίζονται στην εξασφάλιση τουρκικής στήριξης ή, όπως έχει γραφτεί, στη σύναψη προσοδοφόρων εμπορικών συμφωνιών. Το Asharq News αποδίδει την προσέγγισή του με την Άγκυρα στη φιλοδοξία να εξασφαλίσει κεντρική θέση στη μελλοντική διακυβέρνηση της Λιβύης.
Η αμερικανική πρόταση που προωθεί ο Μασάντ Μπούλος, γνωστός σύμβουλος του Ντόναλντ Τραμπ, προβλέπει, όπως αναφέρουν οι Financial Times και το Reuters, μεταβατικό επιμερισμό της εξουσίας: ο Σαντάμ Χαφτάρ θα αναλάβει την ηγεσία του Προεδρικού Συμβουλίου, ενώ ο επικεφαλής της κυβέρνησης στην Τρίπολη, Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά, θα διατηρήσει τη θέση του πρωθυπουργού. Η μεταβατική φάση θα διαρκέσει τρία χρόνια και, κατά το διάστημα αυτό, ο Χαλίφα Χαφτάρ θα αποκτούσε αρμοδιότητες στον κρατικό προϋπολογισμό. Η πρόταση παραμένει αντικείμενο διαπραγμάτευσης και δεν συνιστά συμφωνημένη μετάβαση, καθώς πιέσεις με αβέβαιη έκβαση προέρχονται από όλες τις πλευρές, τόσο στο εσωτερικό όσο και εκτός Λιβύης.
Η Ουάσιγκτον συνδέει την ενοποίηση των θεσμών αφενός με τη σταθεροποίηση της Λιβύης και αφετέρου με την πρόσβαση αμερικανικών ενεργειακών εταιρειών στα πλούσια κοιτάσματα της χώρας. Ο ίδιος ο Τραμπ επανέλαβε την Κυριακή ότι στηρίζει την ενοποίηση της Λιβύης και τη διεξαγωγή εκλογών, ενώ ζήτησε να πάψει η χώρα να χρησιμοποιείται ως διάδρομος παράτυπης μετανάστευσης.
Ωστόσο, διαπιστώνεται μια ουσιαστική αντίφαση: η συμφωνία που συνήφθη στις 30 Αυγούστου υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών ορίζει ότι οι εκλογές πρέπει να διεξαχθούν εντός δύο ετών. Από την πλευρά του, ο Μπούλος επιμένει ότι η δική του πρωτοβουλία λειτουργεί συμπληρωματικά προς τη διαδικασία του ΟΗΕ και δεν έρχεται να την αντικαταστήσει.
Με βάση τις τελευταίες εξελίξεις, η Τουρκία εκτιμά ότι η προσέγγισή της με την ανατολική Λιβύη αποφέρει ήδη σημαντικά διπλωματικά κέρδη. Θεωρεί επίσης ότι θα της προσφέρει προνομιακή επιρροή στη μελλοντική διανομή της εξουσίας στη χώρα, παράλληλα με την προώθηση των σχεδίων της για τη «Γαλάζια Πατρίδα».
