Κάθε παρτίδα Monopoly ξεκινά σχεδόν αθώα. Ένα ταμπλό ανοίγει πάνω στο τραπέζι, μοιράζονται χαρτονομίσματα, κάποιος παίρνει το καπέλο, κάποιος άλλος το αυτοκίνητο ή το καραβάκι και όλοι περιμένουν την πρώτη ζαριά. Λίγες ώρες αργότερα, το σκηνικό έχει αλλάξει. Τα σπίτια έχουν γίνει ξενοδοχεία, τα ενοίκια έχουν εκτοξευθεί, οι υποθήκες πέφτουν η μία μετά την άλλη και ένας παίκτης καταλήγει να έχει σχεδόν τα πάντα.
Για γενιές ολόκληρες, αυτό θεωρήθηκε απλώς ένα παιχνίδι. Ένα οικογενειακό επιτραπέζιο, ένα σύμβολο επιχειρηματικής ευφυΐας, μια μικρογραφία της αγοράς όπου κερδίζει όποιος αγοράζει σωστά, διαπραγματεύεται σκληρά και αφήνει τους αντιπάλους του χωρίς ρευστό.
Μόνο που η αρχική ιδέα πίσω από τη Monopoly είχε εντελώς διαφορετική αφετηρία. Το παιχνίδι που σήμερα μοιάζει να απολαμβάνει τη συσσώρευση πλούτου γεννήθηκε ως προειδοποίηση για τις συνέπειές της.
Το παιχνίδι που έκρυβε μια προειδοποίηση
Πίσω από την ιστορία βρίσκεται η Lizzie Magie, μια Αμερικανίδα εφευρέτρια, συγγραφέας και πολιτικά ανήσυχη γυναίκα, σε μια εποχή όπου οι γυναίκες σπάνια αναγνωρίζονταν ως δημιουργοί μεγάλων ιδεών. Στα τέλη του 1903 δημιούργησε ένα επιτραπέζιο παιχνίδι με τίτλο «The Landlord’s Game», για το οποίο η πατέντα εγκρίθηκε στις 5 Ιανουαρίου 1904.
Σκοπός της ήταν να δείξει, με έναν τρόπο απλό και βιωματικό, πώς η ιδιοκτησία γης, τα ενοίκια και τα μονοπώλια μπορούν να οδηγήσουν στη συγκέντρωση πλούτου στα χέρια λίγων και στην οικονομική ασφυξία των πολλών. Η Magie ήθελε να κάνει τους παίκτες να νιώσουν, μέσα από το ίδιο το παιχνίδι, πώς λειτουργεί ένα σύστημα όπου η πρόσβαση στην ιδιοκτησία και στο εισόδημα δεν είναι ισότιμη.
Το μάθημα πάνω στο ταμπλό
Η ίδια ήταν επηρεασμένη από τις ιδέες του οικονομολόγου – δημοσιογράφου Henry George, ο οποίος ασκούσε κριτική στη γαιοκτησία και υποστήριζε τον λεγόμενο «single tax», έναν φόρο πάνω στην αξία της γης. Το παιχνίδι της δεν ήταν απλώς μια διασκέδαση με ζάρια και χαρτονομίσματα. Ήταν ένα μάθημα πολιτικής οικονομίας πάνω.
Οι παίκτες αγόραζαν ιδιοκτησίες, πλήρωναν ενοίκια, περνούσαν από τετράγωνα με φόρους, σιδηροδρόμους και φυλακή. Όσο προχωρούσε η παρτίδα, τόσο πιο καθαρό γινόταν το μήνυμα: όταν ο πλούτος συγκεντρώνεται, το παιχνίδι γίνεται όλο και πιο δύσκολο για τους υπόλοιπους.
Δύο τρόποι παιχνιδιού, δύο οικονομικοί κόσμοι
Σε μεταγενέστερες εκδοχές το «The Landlord’s Game» μπορούσε να παιχτεί με δύο διαφορετικούς τρόπους: έναν βασισμένο στη μονοπωλιακή κυριαρχία και έναν δεύτερο, με τίτλο «Prosperity», που έδειχνε μια πιο συνεργατική και δίκαιη κατανομή.
Η σύγκριση ανάμεσα στους δύο κανόνες έδειχνε πώς αλλάζει το αποτέλεσμα όταν η οικονομία οργανώνεται γύρω από τη συσσώρευση ή γύρω από τη διάχυση του οφέλους. Αυτό ήταν το πραγματικό εκπαιδευτικό εργαλείο που είχε φανταστεί η Magie: ένα παιχνίδι που δεν έλεγε απλώς ποιο σύστημα είναι άδικο, αλλά άφηνε τους παίκτες να το ανακαλύψουν μόνοι τους.
Από τα χειροποίητα ταμπλό στη μαζική αγορά
Το παιχνίδι της άρχισε να κυκλοφορεί ανεπίσημα. Παίκτες το αντέγραφαν, το άλλαζαν, πρόσθεταν δικά τους ονόματα στους δρόμους, έφτιαχναν χειροποίητες εκδοχές. Πέρασε από πανεπιστήμια, κύκλους προοδευτικών ιδεών και κοινότητες που ενδιαφέρονταν για την κοινωνική μεταρρύθμιση.
Κάπου σε αυτή τη διαδρομή, η αρχική του μορφή άρχισε να μεταλλάσσεται. Οι παίκτες φαίνεται πως διασκέδαζαν περισσότερο όταν προσπαθούσαν να κυριαρχήσουν στην αγορά, να συγκεντρώσουν ιδιοκτησίες και να οδηγήσουν τους άλλους στη χρεοκοπία.
Ο Charles Darrow και ο μύθος της εφεύρεσης
Τη δεκαετία του 1930, μέσα στη Μεγάλη Ύφεση, εμφανίζεται στην ιστορία ο Charles Darrow. Ήταν ένας άνεργος πωλητής από την Πενσιλβάνια, ο οποίος γνώρισε μια εκδοχή του παιχνιδιού, τη δούλεψε εμπορικά και την παρουσίασε στην Parker Brothers. Η εταιρεία αρχικά ήταν επιφυλακτική, όμως τελικά αγόρασε τα δικαιώματα και το 1935 η Monopoly άρχισε να κυκλοφορεί μαζικά.
Ο Darrow προβλήθηκε ως ο άνθρωπος που επινόησε το παιχνίδι και κατάφερε, σε μια δύσκολη οικονομική εποχή, να μετατρέψει μια ιδέα σε τεράστια εμπορική επιτυχία. Η αφήγηση ήταν σχεδόν ιδανική για την Αμερική της εποχής: ένας άντρας χτυπημένος από την κρίση βρίσκει μια ιδέα, τη δουλεύει, την πουλά και γίνεται πλούσιος. Ήταν όμως και μια ιστορία που άφηνε έξω τη γυναίκα που είχε σχεδιάσει τον πυρήνα του παιχνιδιού δεκαετίες νωρίτερα.
Τα 500 δολάρια που έσβησαν ένα όνομα
Η Parker Brothers γνώριζε την ύπαρξη του «The Landlord’s Game» και τελικά αγόρασε τα δικαιώματα της Magie. Εκείνη έλαβε 500 δολάρια, χωρίς συμμετοχή στα μελλοντικά κέρδη. Η Monopoly έγινε παγκόσμιο φαινόμενο, ο Darrow συνδέθηκε με τη μεγάλη επιτυχία και η Lizzie Magie έμεινε για δεκαετίες στο περιθώριο της ιστορίας.
Ένα παιχνίδι που δημιουργήθηκε για να αποκαλύψει την αδικία των μονοπωλίων μετατράπηκε σε ένα προϊόν που πουλούσε τη χαρά της νίκης μέσα από τη χρεοκοπία των άλλων.
Η ιστορία επιστρέφει στην αφετηρία
Σήμερα, η ιστορία της Monopoly μοιάζει σχεδόν με παρτίδα του ίδιου του παιχνιδιού. Η Magie έφτιαξε το ταμπλό, έβαλε τους κανόνες, έδωσε την ιδέα. Άλλοι πέρασαν από την αφετηρία, άλλοι αγόρασαν τα δικαιώματα, άλλοι εισέπραξαν τα μεγάλα ενοίκια της επιτυχίας. Εκείνη έμεινε με 500 δολάρια και μια καθυστερημένη αναγνώριση.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο δυνατό σημείο της ιστορίας. Η Monopoly δεν αποκαλύπτει μόνο πώς λειτουργεί ένα παιχνίδι εξουσίας πάνω σε ένα τραπέζι. Αποκαλύπτει και πώς λειτουργεί πολλές φορές η ίδια η ιστορία: ποιος παίρνει την πίστωση, ποιος μένει αόρατος, ποιος υπογράφει το προϊόν και ποιος χάνεται πίσω από το brand.
