Η καθημερινότητα σε μια έξυπνη πόλη μπορεί να περιλαμβάνει έναν οδηγό που βλέπει από το κινητό του πού υπάρχουν διαθέσιμες θέσεις στάθμευσης, φωτισμό που ρυθμίζει την κατανάλωση βάσει των αναγκών και αισθητήρες που ενημερώνουν πότε χρειάζεται αποκομιδή απορριμμάτων. Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται οι ψηφιακές υπηρεσίες που μειώνουν τις μετακινήσεις των πολιτών και τα εργαλεία πρόληψης πλημμυρών ή πυρκαγιών. Αυτή είναι η εφαρμογή της «έξυπνης πόλης»: τεχνολογία για αναβαθμισμένες υπηρεσίες, περιορισμό της σπατάλης πόρων και πιο αποτελεσματική διαχείριση της καθημερινής ζωής.
Δεν υπάρχει, ωστόσο, μία κοινή πορεία για τη μετάβαση στις έξυπνες πόλεις. Άλλες δυνατότητες έχει ο σχεδιασμός μιας πόλης από μηδενική βάση και άλλες η προσθήκη νέων τεχνολογιών σε έναν ήδη ανεπτυγμένο αστικό ιστό, όπου υπάρχουν παλαιές υποδομές, πυκνή δόμηση και υπηρεσίες σε καθημερινή λειτουργία.
Στην πρώτη κατηγορία εντάσσεται το Ελληνικό: στην έκταση του πρώην αεροδρομίου, η LAMDA Development δημιουργεί μια νέα πόλη με ψηφιακές και τηλεπικοινωνιακές υποδομές, κτίρια υψηλής ενεργειακής απόδοσης, έξυπνα δίκτυα και σύγχρονες υπηρεσίες συνδεσιμότητας. Είναι η πρώτη υπερσύγχρονη έξυπνη πόλη στην Ευρώπη που σχεδιάζεται και υλοποιείται εξ ολοκλήρου από την αρχή.
Για τις περισσότερες ελληνικές πόλεις, αντίθετα, η πρόκληση είναι να αξιοποιήσουν τις νέες τεχνολογίες για την αναβάθμιση των υπαρχουσών υποδομών, την επίλυση καθημερινών προβλημάτων και την παροχή καλύτερων υπηρεσιών στους κατοίκους.
Μετά από μια περίοδο σχεδιασμού, εξασφάλισης χρηματοδοτήσεων και διαγωνισμών, στην Ελλάδα η συζήτηση αρχίζει σταδιακά να περνά από τις εξαγγελίες στα απτά αποτελέσματα. Ποια έργα λειτουργούν ήδη και σε ποιον βαθμό αξιοποιούνται; Τι εξοικονόμηση πετυχαίνουν; Και ποιος θα φροντίζει για τη λειτουργία και τη συντήρησή τους τα επόμενα χρόνια;
Τι σημαίνει στην πράξη μια έξυπνη πόλη
Ο ΟΟΣΑ τονίζει ότι η αξιολόγηση μιας έξυπνης πόλης δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στο επίπεδο ψηφιοποίησης ή στο πλήθος των τεχνολογικών συστημάτων της. Καθοριστικό είναι κατά πόσο η ψηφιακή καινοτομία ενισχύει την ευημερία, τη συμπερίληψη, τη βιωσιμότητα και την ανθεκτικότητα. Υπό αυτό το πρίσμα, η τεχνολογία λειτουργεί ως εργαλείο και όχι ως αυτοσκοπός. Η έξυπνη στάθμευση έχει ουσιαστικό αποτέλεσμα εφόσον περιορίζει τον χρόνο αναζήτησης θέσης και την επιβάρυνση της κυκλοφορίας. Η ψηφιακή ρύθμιση του φωτισμού οφείλει να αποφέρει μετρήσιμη εξοικονόμηση ενέργειας, ενώ η αξία μιας ηλεκτρονικής υπηρεσίας αποτιμάται από τις μετακινήσεις και τον χρόνο που γλιτώνουν πολίτες και επιχειρήσεις.
Μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ, ο Σταύρος Ασθενίδης, διευθύνων σύμβουλος της Κοινωνίας της Πληροφορίας και πρώην CEO της Αναπτυξιακής Εταιρείας Μηχανογράφησης και Επιχειρησιακών Μονάδων ΟΤΑ του Δήμου Αθηναίων, περιγράφει τη διαφορά ανάμεσα στην απλή ψηφιοποίηση και στην πραγματικά έξυπνη πόλη. Όπως αναφέρει, η συζήτηση για τις έξυπνες πόλεις άρχισε να εξελίσσεται στην Ελλάδα πριν από πάνω από δέκα χρόνια. Έξυπνη, προσθέτει, είναι η πόλη που εντοπίζει τα προβλήματά της και επιστρατεύει την τεχνολογία ώστε να δίνει λύσεις με αυτοματοποίηση ή με όσο το δυνατόν μικρότερη ανθρώπινη παρέμβαση· η απλή μηχανογράφηση δεν επαρκεί.
Επενδύσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων για τις έξυπνες πόλεις
Ο ψηφιακός μετασχηματισμός των ελληνικών πόλεων προχωρά με τη συνδρομή διαφορετικών χρηματοδοτικών προγραμμάτων.
Με αρχικό προϋπολογισμό 90 εκατ. ευρώ, η δράση «Έξυπνες Πόλεις» του Ταμείου Ανάκαμψης αφορά 17 δήμους: 16 μεγάλα αστικά κέντρα με περισσότερους από 100.000 κατοίκους και τον Δήμο Τρικκαίων, ο οποίος εντάχθηκε ως πρότυπος «έξυπνος δήμος». Διακριτή δράση αποτελεί το πρόγραμμα «Ψηφιακός Μετασχηματισμός των ΟΤΑ», που χρηματοδοτείται από το ΕΣΠΑ 2021-2027, διαθέτει συνολική δημόσια δαπάνη περίπου 235,3 εκατ. ευρώ και απευθύνεται και στους 332 δήμους της χώρας. Και τα δύο προγράμματα αποσκοπούν στον εκσυγχρονισμό των δημοτικών υπηρεσιών και στη βελτίωση της καθημερινότητας των πολιτών.
Οι παρεμβάσεις που προβλέπονται αφορούν, μεταξύ άλλων, την αστική κινητικότητα και τη στάθμευση, την ενεργειακή διαχείριση, την πολιτική προστασία, την εξυπηρέτηση πολιτών και επιχειρήσεων, την κυβερνοασφάλεια και τις ψηφιακές υποδομές. Το τεχνολογικό πεδίο περιλαμβάνει επίσης πιο σύνθετες λύσεις, όπως ενιαίες πλατφόρμες διαχείρισης δεδομένων και ψηφιακά δίδυμα. Πρόκειται για ψηφιακές απεικονίσεις της πόλης, οι οποίες αξιοποιούν δεδομένα για την παρακολούθηση της λειτουργίας της και τον σχεδιασμό παρεμβάσεων.
Το βασικό ζητούμενο, πάντως, είναι πόσα έργα έχουν αφήσει πίσω τον σχεδιασμό και τις συμβάσεις και έχουν περάσει στην πραγματική λειτουργία.
Έξυπνες πόλεις: Σε ποιο στάδιο βρίσκονται τα έργα μετά τις συμβάσεις
Η Κοινωνία της Πληροφορίας έχει κεντρικό ρόλο στην υλοποίηση της δράσης των 90 εκατ. ευρώ που αφορά τις 17 πόλεις. Παράλληλα, παρέχει υποστήριξη στις τοπικές αρχές κατά την υλοποίηση και παρακολουθεί την πρόοδο των παρεμβάσεων.
Τα Τρίκαλα υπήρξαν ένα από τα πρώτα θετικά παραδείγματα εφαρμογής λύσεων προσαρμοσμένων στην κλίμακα της πόλης, ενώ τα Χανιά αξιοποίησαν μεγάλο μέρος των παρεμβάσεων του Ταμείου Ανάκαμψης, σύμφωνα με τον Σταύρο Ασθενίδη. Καθοριστική είναι, όπως επισημαίνει, η πολιτική βούληση, αλλά και η παρουσία ανθρώπων που μπορούν να υλοποιήσουν τον σχεδιασμό. Για τα μεγάλα αστικά κέντρα χρειάζονται πιο στοχευμένες λύσεις, προσθέτει, καθώς η εφαρμογή τεχνολογιών σε μεγάλη κλίμακα είναι δυσκολότερη.
Έξυπνες λύσεις για στάθμευση, φωτισμό και απορρίμματα
Η διαχείριση της στάθμευσης δείχνει τόσο τι μπορεί να προσφέρει η τεχνολογία όσο και τα όριά της. Όπως αναφέρει ο κ. Ασθενίδης, ένα ολοκληρωμένο σύστημα χρειάζεται να ενημερώνει αξιόπιστα τους πολίτες μέσω κινητού για τις διαθέσιμες θέσεις και να υποστηρίζει διασυνδεδεμένες πληρωμές. Η επιτήρηση της παρόδιας στάθμευσης σε μεγάλη κλίμακα, ωστόσο, προϋποθέτει δαπανηρές υποδομές. Αντίστοιχες προκλήσεις υπάρχουν στον φωτισμό και στα απορρίμματα. Η χρήση λαμπτήρων LED ενισχύει την ενεργειακή απόδοση, αλλά για να είναι ο φωτισμός πραγματικά έξυπνος, η ένταση πρέπει να μεταβάλλεται ανάλογα με τις συνθήκες. Οι αισθητήρες που μετρούν την πληρότητα των κάδων μπορούν να διευκολύνουν την αποκομιδή, όμως τα οφέλη τους δεν καλύπτουν πάντοτε το κόστος επέκτασης.
Αισθητήρες για τη ρύπανση ή τη στάθμη των υδάτων αποτελούν ένα ακόμη παράδειγμα: αποκτούν ουσιαστική χρησιμότητα όταν τα στοιχεία που συλλέγουν οδηγούν στην παροχή υπηρεσιών, σε προειδοποιήσεις ή σε αυτόματες παρεμβάσεις.
Κατά τον κ. Ασθενίδη, οι δήμοι έχουν προχωρήσει σημαντικά στην ψηφιοποίηση των υπηρεσιών τους, προσφέροντας ηλεκτρονικές αιτήσεις και πληρωμές που μειώνουν τις επισκέψεις των πολιτών. Η ψηφιοποίηση, όμως, δεν ταυτίζεται με την έξυπνη πόλη. Η ουσιαστική αλλαγή συντελείται όταν μια διαδικασία διεκπεραιώνεται αυτόματα, χωρίς άσκοπα βήματα και χωρίς να χρειάζεται να παρουσιαστεί ο πολίτης αυτοπροσώπως.
Ανθεκτικές πόλεις και τεχνητή νοημοσύνη απέναντι στις προκλήσεις
Ο Σταύρος Ασθενίδης θεωρεί ότι το βασικό διακύβευμα των επόμενων ετών είναι η ανθεκτικότητα των πόλεων απέναντι στην κλιματική αλλαγή, στα ακραία καιρικά φαινόμενα, στην πληθυσμιακή συγκέντρωση και στις μεταναστευτικές ροές. Η τεχνολογία μπορεί να συνδράμει στην πρόβλεψη κινδύνων, στην καλύτερη κατανομή των πόρων και στην ταχύτερη ανταπόκριση των υπηρεσιών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν τα ψηφιακά δίδυμα, δηλαδή υπολογιστικά μοντέλα της πόλης που ενσωματώνουν γεωγραφικά, κυκλοφοριακά και άλλα δεδομένα. Με αλγορίθμους και τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να εξεταστούν διαφορετικά σενάρια και να εκτιμηθούν πιθανές εξελίξεις. Όπως διευκρινίζει, πρόκειται για σύνθετα έργα, τα οποία απαιτούν αξιόπιστα δεδομένα.
Στρατηγικός σχεδιασμός πέρα από την τεχνολογία
Πριν από κάθε σχέδιο έξυπνης πόλης, πρέπει να καταγραφούν οι πραγματικές ανάγκες, σύμφωνα με τον διευθύνοντα σύμβουλο της Κοινωνίας της Πληροφορίας. Όπως εξηγεί, αρκετοί δήμοι ζητούν προσωπικό ή οχήματα χωρίς να έχουν πρώτα αποτυπώσει συνολικά τις υποδομές και τις διαδικασίες τους.
Στη συνέχεια, οι τεχνολογικές λύσεις πρέπει να επιλέγονται με βάση τόσο τις δυνατότητές τους όσο και το κατά πόσο είναι οικονομικά βιώσιμες. Μια εφαρμογή μπορεί να είναι τεχνικά άρτια, αλλά να έχει υπερβολικά υψηλό κόστος για έναν μικρό δήμο. Κατά τον ίδιο, για να καταστεί η τεχνολογία λειτουργική λύση απαιτούνται σαφής στρατηγική, διοικητική συνέχεια, πολιτική βούληση και κατάλληλοι άνθρωποι.
Με ποια κριτήρια μετριέται η επιτυχία των έξυπνων πόλεων
Η μετάβαση στις έξυπνες πόλεις δεν ολοκληρώνεται με την εγκατάσταση αισθητήρων, εφαρμογών και ψηφιακών πλατφορμών. Το ζητούμενο είναι οι τεχνολογικές επενδύσεις να αποδίδουν υπηρεσίες που λειτουργούν, χρησιμοποιούνται και μπορούν να συντηρηθούν σε βάθος χρόνου.
Για τους δήμους της Ελλάδας, το επόμενο βήμα είναι να καταδείξουν στην πράξη ότι οι νέες υποδομές μειώνουν τις δαπάνες, εξοικονομούν χρόνο, αναβαθμίζουν την καθημερινότητα και ενισχύουν την ανθεκτικότητα των πόλεων. Η επιτυχία των χρηματοδοτήσεων, που φτάνουν σε εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ, θα κριθεί τελικά από αυτά τα αποτελέσματα.
