Στα λιθόστρωτα σοκάκια της Παλιάς Ξάνθης, τα αρχοντικά των καπνεμπόρων της Ξάνθης τραβούν το βλέμμα με τις ξύλινες προεξοχές και τις περίτεχνες προσόψεις τους. Είναι υλικά τεκμήρια του πλούτου που έφερε το εμπόριο καπνού και των πολιτισμικών επαφών που συνόδευσαν την ανάπτυξή του.
Η εικόνα, όμως, δεν εξαντλείται στις εντυπωσιακές κατοικίες. Δίπλα στα ίχνη της ευημερίας βρίσκεται και η ιστορία μιας οικονομίας που στηριζόταν στην εργασία χιλιάδων καπνεργατών.
Πώς έγινε ο καπνός δύναμη της Ξάνθης;
Η ιστορία αρχίζει πριν από τα επιβλητικά σπίτια. Η πρώτη αναφορά στην υψηλή ποιότητα του καπνού της περιοχής χρονολογείται στο 1715. Από τα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα, ο καπνός είχε γίνει η σημαντικότερη καλλιέργειά της.
Το προϊόν έφευγε από τα λιμάνια του Πόρτο Λάγους και της Καβάλας προς τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, τη Ρωσία, την Αυστρία και την Αίγυπτο. Η καλλιέργεια, η επεξεργασία και η διακίνησή του έφερναν την Ξάνθη σε επαφή με μακρινές αγορές.
Οι σεισμοί του 1829 προκάλεσαν μεγάλες καταστροφές στην πόλη. Η ανοικοδόμηση επιταχύνθηκε από το 1830 και συνοδεύτηκε από περίοδο ευημερίας, όταν χτίστηκαν πολυτελείς κατοικίες και καπναποθήκες. Αργότερα, η Ξάνθη έγινε έδρα του καζά το 1872, ενώ η σύνδεσή της με τη σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης–Κωνσταντινούπολης το 1891 συνέβαλε περαιτέρω στην ανάπτυξή της.
Τι μαρτυρούν τα αρχοντικά των καπνεμπόρων της Ξάνθης;
Στην Παλιά Πόλη, λιθόστρωτα σοκάκια, βαλκανικές κατοικίες και νεοκλασικά μέγαρα συνθέτουν ένα αστικό τοπίο όπου πολλά από τα επιβλητικά σπίτια ανήκαν σε εμπόρους καπνού. Η κλίμακα και ο διάκοσμός τους ξεχωρίζουν ανάμεσα στα κτίρια της συνοικίας.
Οι έμποροι ταξίδευαν στο εξωτερικό. Ο οδηγός του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης συνδέει τα ταξίδια των ιδιοκτητών με επιρροές από την Belle Époque, την ιταλική Αναγέννηση, τον γερμανικό Ρομαντισμό και τον ελληνικό Νεοκλασικισμό. Στην ίδια γειτονιά συνυπάρχουν κατοικίες με δυτικές επιρροές και πλούσια διακόσμηση, αλλά και κτίρια παραδοσιακού τύπου με μακεδονικά στοιχεία. Πέτρα και ξύλο κυριαρχούν στην αρχιτεκτονική της.
Κοιτάζοντας ψηλά, συναντάμε και τα σαχνισιά: προεκτάσεις του ορόφου που στηρίζονται σε ξύλινα υποστυλώματα. Πρόκειται για ανατολικό στοιχείο μέσα στο αρχιτεκτονικό μείγμα της πόλης, δίπλα σε μορφές που παραπέμπουν σε διαφορετικές ευρωπαϊκές παραδόσεις.
Δεν ανήκαν, ωστόσο, όλα τα εντυπωσιακά σπίτια σε καπνεμπόρους. Στα αρχοντικά της Παλιάς Πόλης περιλαμβάνονται και κατοικίες εύπορων οικογενειών άλλων επαγγελμάτων και εμπορικών κλάδων.
Από το Κουγιουμτζόγλου στο Grand Maison
Ο Βασίλειος Κουγιουμτζόγλου έχτισε το διπλό αρχοντικό για τους δύο γιους του, Παντελή και Δημήτριο. Τα δύο τμήματά του είναι πανομοιότυπα, ενώ σήμερα το κτίριο στεγάζει το Λαογραφικό Μουσείο.
Η συμμετρία της κατασκευής συνοδεύεται από πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο: ξυλόγλυπτες οροφές, τοιχογραφίες και οροφογραφίες. Ο πλούσιος διάκοσμος συνεχίζεται και στο εσωτερικό.
Διαφορετική αρχιτεκτονική εικόνα παρουσιάζει το Grand Maison, που ανήκε στον Εβραίο καπνέμπορο Ισαάκ Ντανιέλ. Το εκλεκτικιστικό κτίριο έχει τρεις ορόφους και υπόγειο, με έντονες ευρωπαϊκές επιρροές και τοιχογραφικό διάκοσμο. Σήμερα λειτουργεί ως Πολυχώρος Τέχνης και Σκέψης.
Η Δημοτική Πινακοθήκη στεγάζεται σε παλιό αρχοντικό της οικογένειας Καλεύρα, γνωστής οικογένειας καπνεμπόρων. Το κτίριο αποτελεί παράδειγμα μακεδονικής λαϊκής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα. Οι διαφορετικές μορφές των κατοικιών δείχνουν ότι η ευημερία δεν μεταφράστηκε σε ένα ενιαίο αρχιτεκτονικό ύφος.
Ποιοι έμεναν πέρα από τις επιβλητικές προσόψεις;
Τα αρχοντικά αφηγούνται την ιστορία της συσσώρευσης πλούτου, όχι όμως όλη την ιστορία της καπνικής οικονομίας. Σε ιστορική παρουσίαση του εκπαιδευτικού αποθετηρίου, οι καπνεργάτες υπολογίζονται έως το 1912 σε 5.000–6.000, σε συνολικό πληθυσμό 10.000–12.000. Η ίδια παρουσίαση αναφέρει ότι εργάζονταν πάνω από 12 ώρες την ημέρα.
Μια άλλη όψη της πόλης βρίσκεται στη συνοικία Σαμακώβ, χωρισμένη από την Παλιά Ξάνθη από τον ποταμό Κόσυνθο. Εκεί κατοικούσαν τον 19ο αιώνα φτωχότεροι σιδεράδες, καπνεργάτες και μικρέμποροι. Η αντίθεση με τις συνθήκες εργασίας και τη συνοικία Σαμακώβ φωτίζει την άνιση πλευρά της καπνικής οικονομίας.
Στην ίδια καπνική οικονομία εντάσσονταν και οι καπναποθήκες, συγκεντρωμένες νοτιοανατολικά της Παλιάς Πόλης. Οι πρώτες μονώροφες εμφανίστηκαν μετά το 1860 και προς τα τέλη του 19ου αιώνα κατασκευάστηκαν μεγαλύτερες. Η πολιτιστική διαδρομή Εγνατία καταγράφει σήμερα 57 καπναποθήκες και σημειώνει ότι ορισμένες έχουν αποκατασταθεί και χρησιμοποιούνται για πολιτιστικές δραστηριότητες.
Πώς διατηρήθηκε η Παλιά Πόλη;
Το 1976 η Παλιά Πόλη χαρακτηρίστηκε περιοχή που χρήζει ειδικής κρατικής προστασίας. Ο Δήμος Ξάνθης αναφέρει ότι το καθεστώς αυτό ανέκοψε στην πράξη την εφαρμογή παλαιότερου ρυμοτομικού σχεδίου του 1939, το οποίο προέβλεπε διαπλάτυνση και ευθυγράμμιση δρόμων.
Ο Δήμος καταγράφει 1.200 χαρακτηρισμένα διατηρητέα κτίσματα. Πέρα από αυτά, στην Παλιά Πόλη συναντά κανείς λιθόστρωτα σοκάκια, χάνια, καταστήματα και εκκλησίες. Το σύνολο αυτό βοηθά να διαβαστούν τα αρχοντικά όχι ως μεμονωμένα σπίτια, αλλά ως μέρος μιας ιστορικής συνοικίας.
Για μια σύντομη περιήγηση στις καπνεμπορικές οικογένειες, η δημοτική κυκλική διαδρομή είναι περίπου 900 μέτρα και διαρκεί γύρω στα 40 λεπτά. Η ευρύτερη διαδρομή για τα αρχοντικά φτάνει περίπου τα 1,7 χιλιόμετρα και διαρκεί περίπου μία ώρα.
Στην Παλιά Ξάνθη, οι προσόψεις αφηγούνται την άνοδο του καπνεμπορίου· οι δρόμοι γύρω τους θυμίζουν ποιοι άλλοι κράτησαν αυτή την οικονομία ζωντανή.
