Στην Άνω Πόλη Θεσσαλονίκης, η διαδρομή από την Ολυμπιάδος προς τα τείχη περνά από ένα έδαφος με έντονες κλίσεις. Η παλιότερη ονομασία της, «Μπαΐρι», σημαίνει «πλαγιά λόφου» ή «λόφος» και παραπέμπει ακριβώς σε αυτή τη μορφολογία.
Η σημασία του ονόματος συνδέεται με το έντονα επικλινές ανάγλυφο της περιοχής, όχι όμως και με μια βέβαιη εξήγηση για το πότε ή από ποιον δόθηκε. Οι καταγραφές διαφέρουν και στη γραφή: συναντάμε τόσο «Μπαΐρι» όσο και «Μπαΐρ».
Τι σημαίνει «Μπαΐρι» για την Άνω Πόλη Θεσσαλονίκης;
Το ενημερωτικό φυλλάδιο του Δήμου Θεσσαλονίκης καταγράφει τα «Μπαΐρι» ή «Μπαΐρ» ως παλιότερη ονομασία της Άνω Πόλης και τα αποδίδει ως «πλαγιά λόφου». Η μορφή «Μπαΐρ» εμφανίζεται και σε παλαιότερο δημοτικό οδηγό περιπάτου, ο οποίος αναφέρεται στον λόφο όπου είναι χτισμένη η συνοικία.
Η τουρκική λέξη bayır αποδίδεται επίσης ως «λόφος». Επομένως, είτε κρατήσουμε την απόδοση «πλαγιά λόφου» είτε τη συντομότερη «λόφος», η εικόνα είναι κοινή: ένας οικισμός σε ύψωμα, πάνω σε έδαφος που δεν είναι επίπεδο.
Πού φαίνεται η πλαγιά;
Η Άνω Πόλη βρίσκεται στα βορειοδυτικά της Θεσσαλονίκης, σε λόφο με βραχώδες έδαφος και έντονες κλίσεις. Είναι το βορειότερο και ψηλότερο τμήμα του παλιού οικιστικού πυρήνα της πόλης.
Η οδός Ολυμπιάδος αποτελεί το νότιο όριο της περιοχής, ενώ τα τείχη την περικλείουν από τρεις πλευρές. Η απότομη πλαγιά εκτείνεται από την Ολυμπιάδος έως την ανατολική πλευρά των τειχών.
Η περιοχή εκτείνεται από βόρεια της οδού Αγίου Δημητρίου έως τα τείχη της Ακρόπολης-Επταπυργίου, ανατολικά έως την οδό Ελένης Ζωγράφου και δυτικά έως την πλατεία Μουσχουντή. Από αυτή την ψηλή θέση η θέα ανοίγει προς την πόλη και τον Θερμαϊκό, ενώ, όταν η ατμόσφαιρα είναι καθαρή, φτάνει έως τις κορυφές του Ολύμπου.
Η διαφορά ανάμεσα στην κάτω πόλη και στο ψηλότερο τμήμα της Θεσσαλονίκης δεν είναι μόνο ζήτημα θέας. Το βραχώδες έδαφος και η κατωφέρεια αποτελούν βασικά στοιχεία του αστικού τοπίου της Άνω Πόλης.
Πόσο παλιά είναι η γειτονιά;
Η ιστορία της κατοίκησης δεν ταυτίζεται με την ιστορία του ονόματος. Οι πρώτες μαρτυρίες κατοίκησης τοποθετούνται κυρίως στον 4ο και 5ο αιώνα, όταν άρχισε να κατοικείται η περιοχή από χριστιανούς. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπήρχε ήδη η συνοικία με τη μορφή που απέκτησε αργότερα.
Η συγκρότηση του οικισμού δεν έχει σαφή χρονική αφετηρία. Μέσα στην έκταση που περιβαλλόταν από τις βυζαντινές οχυρώσεις υπήρχαν εκκλησίες και μοναστήρια τον 14ο αιώνα, ενώ το 1478 το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής εντασσόταν στη συνοικία των Ασαρίων, χωρίς να έχει σχηματιστεί συμπαγής αστικός ιστός.
Το ανώτερο τμήμα, γνωστό και ως «Μπαΐρι», παρέμενε αραιοκατοικημένο κατά τους δύο πρώτους αιώνες της οθωμανικής κατάκτησης. Οι παλαιότερες αναφορές σε συστηματική κατοίκηση του ανώτερου τμήματος τοποθετούνται στα τέλη του 16ου αιώνα. Οι πρώτες μαρτυρίες κατοίκησης και η οργανωμένη ανάπτυξη της συνοικίας αφορούν διαφορετικές ιστορικές φάσεις.
Πώς επηρέασε το ανάγλυφο τη σημερινή γειτονιά;
Η έντονη κατωφέρεια δυσκόλευε την πρόσβαση και την κυκλοφορία. Καθώς ο οικισμός αναπτυσσόταν στο επικλινές έδαφος, διαμορφώθηκαν σταδιακά στενοί δρόμοι και αδιέξοδα. Η μορφή του αστικού ιστού συνδέεται έτσι με τις ιδιαιτερότητες του τοπίου.
Η Άνω Πόλη διασώθηκε από την πυρκαγιά του 1917. Μετά το 1922, η εγκατάσταση προσφύγων πρόσθεσε πολλά λιτά κτίσματα και πύκνωσε τον ήδη δαιδαλώδη αστικό ιστό. Το 1979 η περιοχή ανακηρύχθηκε παραδοσιακός οικισμός.
Οι αλλαγές αυτές ανήκουν σε διαφορετικές εποχές, αλλά έχουν κοινό φόντο την ίδια πλαγιά. Το «Μπαΐρι» παραμένει μια λέξη που συμπυκνώνει την εικόνα της Άνω Πόλης: τον λόφο, τις κλίσεις του και τη γειτονιά που αναπτύχθηκε πάνω τους.
