Ξυστά στο Πυργί: Πώς το ξύσιμο έγινε η υπογραφή του χωριού

Τα ξυστά στο Πυργί σε κάνουν να σταθείς μπροστά σε μια πρόσοψη και να αναρωτηθείς αν τα ασπρόμαυρα σχέδια είναι ζωγραφισμένα. Δεν είναι: ο τεχνίτης ξύνει τη λευκή επιφάνεια και αποκαλύπτει το σκούρο επίχρισμα που βρίσκεται από κάτω.

Τρίγωνα, ρόμβοι και κύκλοι απλώνονται σε ζώνες στους τοίχους, δίνοντας στο χωριό της Χίου μια ξεχωριστή όψη. Η παρουσία τους σε ολόκληρες προσόψεις και η σύνδεσή τους με την παράδοση των κατοίκων έκαναν τα ξυστά χαρακτηριστικό γνώρισμα του Πυργίου.

Πώς φτιάχνονται τα ξυστά στο Πυργί;

Το σχέδιο δημιουργείται αφαιρώντας επιλεκτικά υλικό από την επιφάνεια του τοίχου. Πρώτα απλώνεται ένα σκούρο, τραχύ υπόστρωμα και στη συνέχεια καλύπτεται με λευκή στρώση.

Ο μάστορας χαράσσει τα περιγράμματα του σχεδίου και ξύνει τα σημεία που χρειάζεται, ώστε να φανεί ξανά το σκούρο χρώμα. Σε άλλα τμήματα παραμένει το λευκό, κι έτσι η αντίθεση των δύο στρώσεων σχηματίζει το μοτίβο.

Η τεχνική δεν είναι απλή ζωγραφική πάνω στον τοίχο: το σχέδιο γίνεται μέρος της ίδιας της επιφάνειας της πρόσοψης. Ο μάστορας χρησιμοποιεί χάρακα, διαβήτη και μεταλλική γραφίδα για τη χάραξη, ενώ το πιρούνι είναι ένα από τα εργαλεία με τα οποία ξύνει το επίχρισμα.

Τα υλικά δεν περιγράφονται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις καταγραφές και έχουν μεταβληθεί με τον χρόνο. Αναφέρονται ασβέστης και μαύρη άμμος, αλλά και τσιμέντο σε νεότερες μορφές. Παλαιότερα χρησιμοποιούνταν σκούρα άμμος από την περιοχή του Εμπορειού.

Πώς οργανώνονται τα μοτίβα στις προσόψεις;

Μια ολόκληρη πρόσοψη μπορεί να μοιάζει με ενιαίο γεωμετρικό πίνακα, η δουλειά όμως οργανώνεται σε μικρότερα τμήματα. Το επίχρισμα απλώνεται σε ζώνες και ο τεχνίτης δουλεύει κάθε φορά σε ένα μέρος της επιφάνειας.

Οι οριζόντιες γραμμές οριοθετούν τις ζώνες. Έπειτα σχεδιάζονται τα γεωμετρικά μοτίβα με χάρακα και διαβήτη, πριν αρχίσει η χάραξη και το ξύσιμο.

Σε μια πρόσοψη, για παράδειγμα, οι ρόμβοι μπορούν να επαναλαμβάνονται στη μία ζώνη και οι κύκλοι ή τα ημικύκλια σε μια άλλη. Τρίγωνα και σχέδια που θυμίζουν ψαροκόκαλο περιλαμβάνονται επίσης στα καταγεγραμμένα μοτίβα.

Η επανάληψη είναι ορατή σε όλη την όψη: οι εναλλαγές του λευκού και του σκούρου συνδέουν τα επιμέρους σχήματα, ενώ οι οριζόντιες ζώνες δίνουν ρυθμό στην πρόσοψη.

Γιατί έγιναν η εικόνα του χωριού;

Η τεχνική δεν περιορίζεται σε ένα κτίριο ή σε μια μικρή διακοσμητική λεπτομέρεια. Στο Πυργί έχουν καταγραφεί ξυστά σε προσόψεις κατοικιών, εκκλησιών και εμπορικών κτιρίων, συχνά καλύπτοντας ολόκληρη την όψη τους.

Έτσι, τα σχέδια δεν μένουν μεμονωμένα: επανεμφανίζονται από κτίριο σε κτίριο και γίνονται μέρος της εικόνας του οικισμού. Τα μοτίβα μπορεί να διαφέρουν, αλλά οι ασπρόμαυρες ζώνες δίνουν στις προσόψεις ένα κοινό γνώρισμα.

Η μελέτη της Χαρούλας Σταθοπούλου καταγράφει ότι οι κάτοικοι συνδέουν τα ξυστά με την ταυτότητα και την παράδοση του Πυργίου. Η εκτεταμένη παρουσία τους στους τοίχους εξηγεί πώς μια διακοσμητική τεχνική έγινε αναγνωρίσιμο χαρακτηριστικό του χωριού.

Τι σχέση έχει το Πυργί με τα Μαστιχοχώρια;

Το Πυργί βρίσκεται σε απόσταση 25 χιλιομέτρων από την πόλη της Χίου και παρουσιάζεται ως το μεγαλύτερο από τα Μαστιχοχώρια. Η ιστορία του συνδέεται με την οργάνωση των μεσαιωνικών οικισμών της νότιας Χίου και την αξιοποίηση της μαστίχας.

Κατά τη Γενουατοκρατία, από το 1346 έως το 1566, μικρές κοινότητες οργανώθηκαν σε οχυρωμένους οικισμούς, σε θέσεις αθέατες από τη θάλασσα, για την καλύτερη εκμετάλλευση του προϊόντος. Στην παραδοσιακή οργάνωση των Μαστιχοχωρίων, οι εξωτερικοί τοίχοι των σπιτιών σχημάτιζαν αμυντική περίμετρο, ενώ στο κέντρο υπήρχε ψηλός πύργος.

Οι ταράτσες επικοινωνούσαν μεταξύ τους, ώστε οι κάτοικοι να μπορούν να κινηθούν προς τον πύργο σε περίπτωση επίθεσης. Το Πυργί διατηρεί την εικόνα οχυρωμένου οικισμού με πυκνά, στενά δρομάκια και σπίτια που σχημάτιζαν την εξωτερική του περίμετρο.

Η οχύρωση συνδέεται με την οργάνωση των οικισμών και την παραγωγή μαστίχας· τα ξυστά, αντίθετα, είναι διακοσμητική πρακτική που απέκτησε ξεχωριστή θέση στην τοπική αρχιτεκτονική.

Πόσο παλιά είναι η τεχνική;

Η ακριβής απαρχή και η προέλευση των ξυστών παραμένουν αβέβαιες. Σύμφωνα με τεχνίτη που μίλησε στην ΕΡΤ, τα πρώτα ξυστά εμφανίστηκαν τον 18ο αιώνα. Η μελέτη της Χαρούλας Σταθοπούλου σημειώνει, ωστόσο, ότι δεν υπάρχουν σίγουρες πληροφορίες για τη χρονολόγηση ή την προέλευσή τους και καταγράφει εκδοχές που παραπέμπουν είτε στην Ιταλία είτε στην Ανατολή.

Άλλο ζήτημα είναι η εξέλιξη της μορφής τους. Η ίδια μελέτη καταγράφει ξυστά της περιόδου 1930–1940 και μεταπολεμικές μορφές με πιο σύνθετα σχέδια. Η αναφορά σε νεότερη μορφή γύρω στο 1930 δεν αποκλείει, συνεπώς, την ύπαρξη παλαιότερης παράδοσης.

Το πότε ακριβώς ξεκίνησε η τεχνική παραμένει αβέβαιο. Αυτό που είναι σαφές είναι ότι τα ξυστά έχουν γίνει μέρος της ταυτότητας του Πυργίου: μια παράδοση που διαβάζεται στις προσόψεις κατοικιών, εκκλησιών και εμπορικών κτιρίων.