Στις 4 Αυγούστου 1936, ο Ιωάννης Μεταξάς, με τη στήριξη του βασιλιά Γεωργίου Β΄, κατήργησε στην πράξη τη δημοκρατία και εγκαθίδρυσε δικτατορία, αναστέλλοντας συνταγματικές ελευθερίες, διαλύοντας τη Βουλή και επιβάλλοντας σκληρή καταστολή, λογοκρισία και διώξεις κατά των αντιφρονούντων. Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, που προέβαλε τον εθνικισμό, την πειθαρχία και τον «Τρίτο Ελληνικό Πολιτισμό», έμεινε στην ιστορία ως αυταρχικό και υβριδικό, παρότι η απόφαση του Μεταξά να πει το «Όχι» το 1940 σημάδεψε διαφορετικά τη συλλογική μνήμη.
Πιο αναλυτικά
Στις 4 Αυγούστου 1936, ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς, με την πλήρη υποστήριξη του βασιλιά Γεωργίου Β΄, ανέστειλε βασικές συνταγματικές ελευθερίες και έθεσε τέλος στην κοινοβουλευτική λειτουργία της χώρας. Χωρίς στρατιωτικές συγκρούσεις στους δρόμους, η Ελλάδα πέρασε μέσα σε μία νύχτα από την πολιτική αστάθεια στη δικτατορία.
Ως άμεση αιτιολογία χρησιμοποιήθηκαν η γενική απεργία που είχε προκηρυχθεί για τις 5 Αυγούστου και ο υποτιθέμενος κίνδυνος κομμουνιστικής εξέγερσης. Πίσω από αυτά βρισκόταν το βαθύ πολιτικό αδιέξοδο που είχαν προκαλέσει οι εκλογές του Ιανουαρίου του 1936, στις οποίες ούτε οι βενιζελικοί ούτε οι βασιλόφρονες είχαν εξασφαλίσει κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Από πρωθυπουργός, δικτάτορας
Ο Μεταξάς είχε διοριστεί πρωθυπουργός λίγους μήνες νωρίτερα, παρότι το Κόμμα των Ελευθεροφρόνων, του οποίου ηγούνταν, διέθετε περιορισμένη εκλογική επιρροή. Στις 4 Αυγούστου εξασφάλισε την έκδοση βασιλικών διαταγμάτων που ανέστελλαν άρθρα του Συντάγματος και του επέτρεπαν να κυβερνά χωρίς Βουλή.
Το Κοινοβούλιο διαλύθηκε, η δράση των πολιτικών κομμάτων απαγορεύτηκε και οι αντίπαλοι του καθεστώτος οδηγήθηκαν σε συλλήψεις, φυλακίσεις και εξορίες. Η καταστολή στράφηκε κυρίως εναντίον των κομμουνιστών, χωρίς να περιορίζεται σε αυτούς. Υπό τον υπουργό Ασφαλείας Κωνσταντίνο Μανιαδάκη, εφαρμόστηκαν βασανισμοί και οργανώθηκε ένα εκτεταμένο δίκτυο παρακολούθησης των αντιφρονούντων.
Λογοκρισία και «Τρίτος Ελληνικός Πολιτισμός»
Ο Τύπος, το θέατρο, η λογοτεχνία και η πνευματική ζωή τέθηκαν υπό αυστηρό έλεγχο. Βιβλία απαγορεύτηκαν, εφημερίδες έκλεισαν ή υποχρεώθηκαν να ευθυγραμμιστούν με την κυβερνητική προπαγάνδα και η δημόσια κριτική προς το καθεστώς ουσιαστικά εξαφανίστηκε.
Κεντρικός ιδεολογικός άξονας ήταν η δημιουργία του λεγόμενου «Τρίτου Ελληνικού Πολιτισμού», ο οποίος υποτίθεται ότι θα συνέδεε την αρχαία Ελλάδα, το Βυζάντιο και το σύγχρονο κράτος. Η ρητορική του καθεστώτος στηριζόταν στον εθνικισμό, τον αντικομμουνισμό, τη στρατιωτική πειθαρχία, τη θρησκεία και την προσωπολατρία γύρω από τον Μεταξά.
Ιδιαίτερο ρόλο είχε η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας – ΕΟΝ, που ιδρύθηκε το 1936 και επιχείρησε να διαμορφώσει τους νέους σύμφωνα με τις αρχές της υπακοής, της πειθαρχίας και της αφοσίωσης στον ηγέτη και στο κράτος. Η οργάνωση και οι δημόσιες τελετές της δανείζονταν πρότυπα και σύμβολα από τα αυταρχικά και φασιστικά καθεστώτα της εποχής.
Το «Όχι» και η ιστορική αποτίμηση
Η απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου από τον Μεταξά, στις 28 Οκτωβρίου 1940, οδήγησε την Ελλάδα στον ελληνοϊταλικό πόλεμο και ταυτίστηκε με την ευρύτερη λαϊκή βούληση αντίστασης. Η απόφαση αυτή άφησε ισχυρό αποτύπωμα στη συλλογική μνήμη, χωρίς όμως να αναιρεί τον δικτατορικό χαρακτήρα της διακυβέρνησής του.
Η ακριβής ιδεολογική κατάταξη της 4ης Αυγούστου εξακολουθεί να απασχολεί τους ιστορικούς. Το καθεστώς δεν διέθετε ένα μαζικό κυβερνητικό κόμμα αντίστοιχο με εκείνα της ναζιστικής Γερμανίας ή της φασιστικής Ιταλίας, υιοθέτησε όμως πολλές από τις πρακτικές, τα σύμβολα και τις μεθόδους πολιτικής κινητοποίησής τους. Έχει γι’ αυτό περιγραφεί και ως ένα υβριδικό αυταρχικό καθεστώς, που κινήθηκε ανάμεσα στην παραδοσιακή μοναρχική δικτατορία και στον ευρωπαϊκό φασισμό του Μεσοπολέμου.
Τι άλλο έγινε σαν σήμερα
1789: Η Εθνοσυνέλευση της Γαλλίας καταργεί τα φεουδαρχικά δικαιώματα και τα προνόμια του κλήρου και των ευγενών, ανοίγοντας τον δρόμο για τη διάλυση του Παλαιού Καθεστώτος.
1865: Ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Διονυσίου Σολωμού, σε μουσική του Νικολάου Μάντζαρου, καθιερώνεται επισήμως ως Εθνικός Ύμνος της Ελλάδας με απόφαση του βασιλιά Γεωργίου Α΄.
1914: Η Γερμανία εισβάλλει στο ουδέτερο Βέλγιο και το Ηνωμένο Βασίλειο της κηρύσσει τον πόλεμο, εισερχόμενο επισήμως στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
1936: Ο Τζέσε Όουενς κατακτά το χρυσό μετάλλιο στο άλμα εις μήκος στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου. Η νίκη του Αφροαμερικανού αθλητή αποτελεί ισχυρό πλήγμα στη ναζιστική θεωρία περί φυλετικής ανωτερότητας.
1944: Οι ναζιστικές Αρχές συλλαμβάνουν την Άννα Φρανκ, την οικογένειά της και ακόμη τέσσερις Εβραίους στο κρησφύγετό τους στο Άμστερνταμ. Το ημερολόγιό της θα γίνει παγκόσμιο σύμβολο της μνήμης του Ολοκαυτώματος.
1975: Ο τραγουδιστής των Led Zeppelin, Ρόμπερτ Πλαντ, τραυματίζεται σοβαρά σε τροχαίο στη Ρόδο, όπου παραθερίζει με την οικογένειά του. Το ατύχημα οδηγεί στην ακύρωση της προγραμματισμένης περιοδείας του συγκροτήματος.
1993: Με τη «Δήλωση Κόνο», η Ιαπωνία αναγνωρίζει την εμπλοκή του στρατού στο σύστημα σεξουαλικής εκμετάλλευσης των αποκαλούμενων «comfort women» κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και εκφράζει συγγνώμη και μεταμέλεια.
2020: Ισχυρότατη έκρηξη στο λιμάνι της Βηρυτού, από μεγάλη ποσότητα νιτρικής αμμωνίας που φυλασσόταν επί χρόνια, σκοτώνει περισσότερους από 200 ανθρώπους, τραυματίζει χιλιάδες και καταστρέφει μεγάλο τμήμα της πόλης.
Γεννήσεις
1821 – Λουί Βιτόν (Louis Vuitton), γάλλος επιχειρηματίας και ιδρυτής του διάσημου οίκου πολυτελών ειδών ταξιδιού και αξεσουάρ. Ξεκίνησε από φτωχό παιδί που έφτασε πεζός στο Παρίσι, δούλεψε ως μαθητευόμενος κατασκευαστής μπαούλων και διακρίθηκε καινοτομώντας με τα πρώτα αδιάβροχα και επίπεδα μπαούλα. Το 1854 ίδρυσε τον ομώνυμο οίκο, ο οποίος έγινε γρήγορα αγαπητός στη γαλλική αριστοκρατία και σύμβολο κομψότητας, λειτουργικότητας και πολυτέλειας. Το brand εδραιώθηκε διεθνώς ως πρότυπο υψηλής ποιότητας και διαχρονικής φινέτσας, αφήνοντας αναλλοίωτη παρακαταθήκη στη βιομηχανία της μόδας και του luxury lifestyle.
1901 – Λούις Άρμστρονγκ (Louis Armstrong), Αμερικανός τρομπετίστας και τραγουδιστής, θρύλος της τζαζ με εμβληματική φωνή και δεξιοτεχνία. Γεννήθηκε στη Νέα Ορλεάνη σε φτώχεια, βίωσε δύσκολα παιδικά χρόνια και έμαθε τρομπέτα σε αναμορφωτήριο. Καθιερώθηκε από τα καζίνο του Μισισιπή και σφράγισε τη σκηνή της τζαζ με την αυτοσχεδιαστική του δύναμη, συμμετέχοντας στις μπάντες των King Oliver και Fletcher Henderson. Η φωνή του έγινε σήμα κατατεθέν παγκοσμίως με τραγούδια όπως «Hello, Dolly!» και «What a Wonderful World», ενώ λειτούργησε ως πηγή έμπνευσης για γενιές μουσικών, σπάζοντας φυλετικά όρια και στέφοντας την τζαζ σε διεθνές πολιτιστικό φαινόμενο.
1936 – Ανδρέας Μπάρκουλης, εμβληματικός Έλληνας ηθοποιός του κινηματογράφου, του θεάτρου και της τηλεόρασης, γεννημένος στον Πειραιά στις 4 Αυγούστου 1936. Σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Κωστή Μιχαηλίδη και ξεχώρισε για το ταλέντο, τη γοητεία και τη χαρακτηριστική του παρουσία ως ζεν πρεμιέ, χαρίζοντας το θρυλικό σλόγκαν «Κορίτσια, ο Μπάρκουλης!». Πρωταγωνίστησε σε περισσότερες από 100 ταινίες, τόσο σε δραματικούς όσο και κωμικούς ρόλους.
1949 – Δάνης Κατρανίδης, εμβληματικός Έλληνας ηθοποιός και σκηνοθέτης του θεάτρου, γεννήθηκε στο Αιγάλεω και διακρίθηκε για το σπάνιο ταλέντο, την ευγένεια και το ήθος του. Υπήρξε βασικό στέλεχος του Εθνικού Θεάτρου (1971–1978), καθιερώθηκε με τη θρυλική ερμηνεία του στο «Cabaret» της Αλίκης Βουγιουκλάκη (1978–1979), ενώ πρωταγωνίστησε σε ένα ευρύ ρεπερτόριο από αρχαία τραγωδία, κωμωδία, μιούζικαλ ως και τηλεόραση. Δίδαξε τις νέες γενιές στο θέατρο και ξεχώρισε για την αγάπη του στη θάλασσα ως ιστιοπλόος. Άφησε ανεξίτηλο στίγμα στον πολιτισμό για περισσότερες από πέντε δεκαετίες, πριν φύγει από τη ζωή το 2024, σε ηλικία 75 ετών
1961 – Μπαράκ Ομπάμα (Barack Obama), γεννημένος στις 4 Αυγούστου 1961, Αμερικανός πολιτικός και δικηγόρος, υπηρέτησε ως 44ος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών (2009–2017) και πρώτος Αφροαμερικανός στο αξίωμα αυτό. Εκλέχθηκε το 2008 με το Δημοκρατικό Κόμμα, υποσχόμενος αλλαγή και εθνική ενότητα, κι επανεξελέγη το 2012. Ξεχώρισε διεθνώς για τη μεταρρύθμιση στο σύστημα υγείας («Obamacare»), την αποχώρηση των ΗΠΑ από το Ιράκ, τη διαχείριση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και την απονομή του Νόμπελ Ειρήνης (2009). Η θητεία του χαρακτηρίστηκε από συμβολισμό, καινοτομία και έντονη συμμετοχή των νέων και των μειονοτήτων στην πολιτική ζωή
1975 – Νίκος Λυμπερόπουλος, κορυφαίος Έλληνας ποδοσφαιριστής, γεννημένος στα Φιλιατρά Μεσσηνίας. Διακρίθηκε ως χαρισματικός επιθετικός σε Παναθηναϊκό (1997–2004), ΑΕΚ (2003–2008, 2010–2012) και Άιντραχτ Φραγκφούρτης, με 219 γκολ σε 561 αγώνες πρωταθλημάτων. Πρώτος σκόρερ της Α’ Εθνικής (2003, 2007), βασικό στέλεχος της Εθνικής (76 συμμετοχές, 13 γκολ), αγωνίστηκε σε Euro 2008 και έγραψε ιστορία ως σύμβολο αξιοπιστίας και ήθους στο ελληνικό ποδόσφαιρο
Θάνατοι
1875 – Χανς Κρίστιαν Άντερσεν (Hans Christian Andersen), δανός συγγραφέας, εμβληματικός παραμυθάς του παγκόσμιου λογοτεχνικού κανόνα. Γεννημένος στην Όντενσε το 1805, έζησε σε συνθήκες φτώχειας και ορφάνιας, μετακόμισε στα 14 του στην Κοπεγχάγη για να κυνηγήσει το όνειρό του στο θέατρο. Με τον εκρηκτικό του ταλέντο και την υποστήριξη ευεργετών, στράφηκε τελικά στη συγγραφή. Άφησε ανεκτίμητο έργο με διαχρονικά παραμύθια όπως «Η μικρή γοργόνα», «Το ασχημόπαπο», «Το κοριτσάκι με τα σπίρτα», «Ο μολυβένιος στρατιώτης».
1991 – Νικηφόρος Βρεττάκος, κορυφαίος έλληνας ποιητής, πεζογράφος και ακαδημαϊκός, ο «ποιητής του φωτός και της αγάπης». Γεννήθηκε στις Κροκεές Λακωνίας, ξεκίνησε τη λογοτεχνική του πορεία το 1929 και ξεχώρισε ως εκφραστής του ανθρωπισμού και της ειρήνης στη νεοελληνική ποίηση. Έγινε γνωστός για τον λυρισμό, την κοινωνική ευαισθησία και το διαρκές του όραμα για δικαιοσύνη, αυτοεξορίστηκε στη δικτατορία και τιμήθηκε με σημαντικά βραβεία. Προτάθηκε τέσσερις φορές για το Νόμπελ Λογοτεχνίας και αναγνωρίστηκε ευρέως ως αγωνιστής του πνεύματος και της ανθρωπιάς
Εορτολόγιο
Μαξιμιλιανός, Ξακουστός
