Αν κοιτάξουμε το ημερολόγιο της Λέσβου, η απελευθέρωση της Μυτιλήνης μάς φέρνει στην ίδια ημερομηνία με μια μεγάλη θρησκευτική γιορτή. Στις 8 Νοεμβρίου τιμώνται τόσο η άφιξη των ελληνικών δυνάμεων στην πόλη το 1912 όσο και οι Αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ, με ιδιαίτερο σημείο αναφοράς τον Ταξιάρχη του Μανταμάδου.
Η διπλή σημασία της ημέρας, όμως, κρύβει μια ουσιαστική ιστορική διάκριση: η απελευθέρωση της πρωτεύουσας δεν σήμανε και την άμεση απελευθέρωση όλης της Λέσβου. Για να ολοκληρωθεί εκείνη η επιχείρηση, χρειάστηκε ακόμη ένας μήνας.
Πώς άρχισε η απελευθέρωση της Μυτιλήνης το 1912;
Το χρονικό εντάσσεται στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Η Λέσβος βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία από το 1462: έως το 1912 είχαν περάσει 450 χρόνια.
Είχε προηγηθεί η απελευθέρωση της Λήμνου, στις 8 Οκτωβρίου 1912. Πριν ο στόλος κινηθεί προς τη Λέσβο, επιτροπή Πλωμαριτών τον επισκέφθηκε στον όρμο του Μούδρου και ζήτησε από τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη να επισπεύσει την επιχείρηση.
Το πρωί της 8ης Νοεμβρίου, τμήμα του ελληνικού στόλου κατέπλευσε έξω από τη Μυτιλήνη. Ανάμεσα στα πλοία βρισκόταν το θωρηκτό «Αβέρωφ». Ο Κουντουριώτης ζήτησε με τελεσίγραφο την παράδοση της πόλης και οι οθωμανικές αρχές την παρέδωσαν.
Το μεσημέρι, οι ελληνικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στην Πετρόσκαλα, στην προκυμαία. Την ίδια ημέρα βγήκαν στη στεριά ναυτικό άγημα και τάγμα πεζικού.
Η απελευθέρωση της Μυτιλήνης ήταν και το τέλος των επιχειρήσεων;
Όχι. Η πόλη είχε παραδοθεί, αλλά οθωμανικά στρατεύματα αποχώρησαν προς το εσωτερικό του νησιού. Η 8η Νοεμβρίου ήταν η αρχή της στρατιωτικής επιχείρησης στη Λέσβο, όχι η ολοκλήρωσή της.
Μετά την κατάληψη της πρωτεύουσας, οι ελληνικές αρχές κήρυξαν την ένωση της Λέσβου με την Ελλάδα. Παράλληλα, διακήρυξαν ισονομία και ισοπολιτεία για τους χριστιανούς και τους μουσουλμάνους κατοίκους.
Η τελική παράδοση των οθωμανικών δυνάμεων έγινε στις 8 Δεκεμβρίου 1912, στον λόφο Πετσοφά. Τότε ολοκληρώθηκε η απελευθέρωση ολόκληρου του νησιού. Γι’ αυτό το ιστορικό χρονικό εκτείνεται από τις 8 Νοεμβρίου έως τις 8 Δεκεμβρίου, παρότι η επέτειος έχει ως σημείο αναφοράς την πρώτη ημερομηνία.
Γιατί μπορεί να συναντήσουμε και την 21η Νοεμβρίου;
Υπάρχει και μια ημερολογιακή λεπτομέρεια που μπορεί να μπερδέψει όποιον συγκρίνει διαφορετικές χρονολογήσεις. Το 1912 η Ελλάδα χρησιμοποιούσε το Ιουλιανό ημερολόγιο, το οποίο απείχε τότε 13 ημέρες από το Γρηγοριανό.
Επομένως, η 8η Νοεμβρίου 1912 του τότε ελληνικού ημερολογίου αντιστοιχεί στην 21η Νοεμβρίου του Γρηγοριανού. Δεν πρόκειται για δύο διαφορετικές ημέρες άφιξης του στόλου, αλλά για δύο τρόπους καταγραφής της ίδιας ημέρας.
Η επέτειος εξακολουθεί να τιμάται στις 8 Νοεμβρίου. Όταν, όμως, συγκρίνουμε το γεγονός με διεθνείς χρονολογήσεις, χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιο ημερολόγιο χρησιμοποιείται.
Επιλέχθηκε επίτηδες η γιορτή των Ταξιαρχών;
Η απόβαση της 8ης Νοεμβρίου συνέπεσε με την καθιερωμένη εορτή των Ταξιαρχών. Ο Δήμος Μυτιλήνης αποδίδει στον Κουντουριώτη την επιλογή της ημερομηνίας ώστε η επιχείρηση να συνδεθεί με τη γιορτή.
Ο ιστορικός Παναγιώτης Μιχαηλάρης, ωστόσο, αφήνει ανοιχτό αν η σύμπτωση ήταν τυχαία ή σχεδιασμένη. Η σύμπτωση είναι δεδομένη, αλλά η πρόθεση πίσω από την επιλογή της ημερομηνίας δεν τεκμηριώνεται ως βέβαιη.
Πού συναντά αυτή η ιστορία τον Ταξιάρχη του Μανταμάδου;
Στις 8 Νοεμβρίου εορτάζονται οι Αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ. Για τη Λέσβο, η ημέρα έχει ιδιαίτερο θρησκευτικό βάρος λόγω του Ταξιάρχη του Μανταμάδου, που συνδέεται με τον Αρχάγγελο Μιχαήλ, προστάτη του νησιού.
Η μονή βρίσκεται βόρεια του Μανταμάδου. Στον ναό φυλάσσεται η ανάγλυφη εικόνα του Αρχαγγέλου, ένα ξεχωριστό στοιχείο της θρησκευτικής ιστορίας του τόπου.
Η αφήγηση ότι ο μοναχός Γαβριήλ την έπλασε από πηλό και αίμα μοναχών ανήκει στην τοπική εκκλησιαστική παράδοση· δεν αποτελεί εξακριβωμένο ιστορικό περιστατικό. Διαφορετικό πράγμα είναι οι γραπτές μαρτυρίες για τον ναό και την εικόνα, τις οποίες ο Μιχαηλάρης εντοπίζει ήδη γύρω στο 1622.
Δεν γιορτάζει ο Μανταμάδος και την άνοιξη;
Η μονή εορτάζει δύο φορές τον χρόνο: στις 8 Νοεμβρίου και την Κυριακή των Μυροφόρων. Η δεύτερη εορτή συνδέεται με τα εγκαίνια του σημερινού ναού, που έγιναν στις 8 Μαΐου 1888, Κυριακή των Μυροφόρων.
Μετά τα εγκαίνια, η Κυριακή των Μυροφόρων καθιερώθηκε ως μεγάλη ετήσια πανήγυρη και σταδιακά απέκτησε ευρύτερη απήχηση από την εορτή του Νοεμβρίου. Οι δύο γιορτές, επομένως, δεν πρέπει να συγχέονται.
Στην πανήγυρη η θρησκευτική γιορτή συναντά και την τοπική παράδοση: περιλαμβάνει τελετουργική προσφορά ταύρου.
