Στις 26 Οκτωβρίου 1912, η Θεσσαλονίκη περνά στον Ελληνικό Στρατό, ύστερα από 482 χρόνια οθωμανικής κυριαρχίας. Την παράδοση της πόλης υπογράφει ο Οθωμανός διοικητής Χασάν Ταχσίν Πασάς, την ημέρα της γιορτής του πολιούχου Αγίου Δημητρίου. Η ιστορική εξέλιξη συνοδεύεται από έντονη διαφωνία μεταξύ του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου και του διαδόχου Κωνσταντίνου, αλλά και από την προσπάθεια των ελληνικών και βουλγαρικών δυνάμεων να φτάσουν πρώτες στην πόλη.
Λίγες εβδομάδες πριν από την απελευθέρωση έχει αρχίσει ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος, με την Ελλάδα, τη Σερβία, τη Βουλγαρία και το Μαυροβούνιο να στρέφονται εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Σημαντικές νίκες στο Σαραντάπορο και στα Γιαννιτσά έχει ήδη πετύχει ο Ελληνικός Στρατός, που διοικείται από τον διάδοχο Κωνσταντίνο, εξασφαλίζοντας την προέλασή του προς τη Θεσσαλονίκη.
Προτεραιότητα για τον Βενιζέλο είναι η άμεση πορεία του στρατού προς τη Θεσσαλονίκη, σε αντίθεση με τον Κωνσταντίνο, ο οποίος κρίνει στρατηγικής σημασίας την κατεύθυνση προς το Μοναστήρι, στη σημερινή Βόρεια Μακεδονία. Η διαφωνία αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς και ο βουλγαρικός στρατός κινείται προς την πόλη και η ελληνική κυβέρνηση ανησυχεί μήπως φτάσει πρώτος και την καταλάβει.
Με αυστηρό τηλεγράφημα προς τον Κωνσταντίνο ο Βενιζέλος εκφράζει την ανησυχία του και απαιτεί να γίνει δεκτή η παράδοση της Θεσσαλονίκης, χωρίς καθυστέρηση στην είσοδο του στρατού: «Καθιστώ υμάς υπεύθυνον διά πάσαν αναβολήν, έστω και στιγμής».
Καθώς διαπιστώνει ότι η αποτελεσματική άμυνα της Θεσσαλονίκης δεν είναι πλέον εφικτή, ο Χασάν Ταχσίν Πασάς ξεκινά συνομιλίες με την ελληνική πλευρά. Από την πλευρά του, ο Κωνσταντίνος ζητεί να παραδοθεί η πόλη και να παραδώσουν τα όπλα οι οθωμανικές δυνάμεις.
Το ιστορικό πρωτόκολλο παράδοσης υπογράφεται στις 11 το βράδυ της 26ης Οκτωβρίου 1912, στο Διοικητήριο της Θεσσαλονίκης. Για τον Ελληνικό Στρατό υπογράφουν οι αξιωματικοί Βίκτωρ Δούσμανης και Ιωάννης Μεταξάς, ο οποίος αργότερα θα γίνει δικτάτορας της 4ης Αυγούστου. Συνταγμένο στα γαλλικά, το έγγραφο προβλέπει, μεταξύ άλλων, την παράδοση περίπου 25.000 Οθωμανών στρατιωτών, 1.000 αξιωματικών και του πολεμικού εξοπλισμού τους.
Την επόμενη ημέρα, 27 Οκτωβρίου, ελληνικά στρατιωτικά τμήματα μπαίνουν στη Θεσσαλονίκη και υψώνουν την ελληνική σημαία στο Διοικητήριο. Ο διάδοχος Κωνσταντίνος φτάνει με το επιτελείο του στις 28 Οκτωβρίου και, στις 29 του μήνα, εισέρχεται στην πόλη και ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄.
Οι ελληνικές δυνάμεις φτάνουν στην πόλη πριν από τους Βουλγάρους, οι οποίοι κινούνται επίσης προς την περιοχή. Με το στρατηγικής σημασίας λιμάνι της και τον έντονα πολυεθνικό χαρακτήρα της, η Θεσσαλονίκη συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα Βαλκάνια και περνά πλέον υπό ελληνικό έλεγχο.
Η 26η Οκτωβρίου 1912 κλείνει σχεδόν πέντε αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας στη Θεσσαλονίκη. Η σύγκρουση για τον έλεγχο της πόλης θα συμβάλει, λίγους μήνες αργότερα, στις αιτίες που θα οδηγήσουν στον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο.
Άλλα γεγονότα της ημέρας
1863: Στο Λονδίνο ιδρύεται η Ένωση Ποδοσφαίρου της Αγγλίας (Football Association), συμβάλλοντας στη διαμόρφωση του σύγχρονου ποδοσφαίρου. Η λέξη «soccer» προέρχεται αργότερα από τον όρο «association football».
1880: Ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος αναλαμβάνει για δέκατη φορά πρωθυπουργός της Ελλάδας, ένα αξεπέραστο ρεκόρ στην ελληνική πολιτική ιστορία. Ο Κουμουνδούρος, εξέχουσα πολιτική μορφή της εποχής, διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής ζωής της χώρας κατά τον 19ο αιώνα, συνδυάζοντας σταθερότητα και πολιτική επιρροή σε μία εποχή συνεχών προκλήσεων για το ελληνικό κράτος.
1912: Η Θεσσαλονίκη απελευθερώνεται στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Ανήμερα της γιορτής του Αγίου Δημητρίου, ο Οθωμανός διοικητής Χασάν Ταχσίν Πασάς υπογράφει την παράδοσή της στον Ελληνικό Στρατό, με επικεφαλής τον διάδοχο Κωνσταντίνο.
1930: Στο πλαίσιο της ιστορικής προσέγγισης Ελλάδας και Τουρκίας, ο Ελευθέριος Βενιζέλος μεταβαίνει στην Άγκυρα. Η επίσκεψη καταλήγει στην υπογραφή του Συμφώνου Φιλίας στις 30 Οκτωβρίου, παρά τις έντονες αντιδράσεις των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής.
1931: Τερματίζεται στην Κύπρο η εξέγερση των «Οκτωβριανών», ύστερα από αιματηρές συγκρούσεις και τη βρετανική καταστολή. Η αποικιοκρατική κυριαρχία βρέθηκε στο στόχαστρο της εξέγερσης, η οποία είχε ως απολογισμό 17 νεκρούς και δεκάδες τραυματίες.
1942: Κατά τη ναυμαχία των Νήσων Σάντα Κρουζ στον Ειρηνικό, ιαπωνικά αεροσκάφη χτυπούν το αμερικανικό αεροπλανοφόρο «Hornet». Το πλήρωμά του το εγκαταλείπει και το πλοίο βυθίζεται τελικά, ενώ σοβαρές ζημιές προκαλούνται και στο «Enterprise».
1955: Η εμβληματική ταινία «Επαναστάτης Χωρίς Αιτία» του Νίκολας Ρέι κάνει πρεμιέρα στη Νέα Υόρκη, με πρωταγωνιστές τον Τζέιμς Ντιν και τη Νάταλι Γουντ. Ο Ντιν είχε σκοτωθεί σε τροχαίο μόλις έναν μήνα νωρίτερα, στα 24 του χρόνια.
1972: Πριν από τον αγώνα του Παναθηναϊκού με την ΤΣΣΚΑ Σόφιας, ο ποδοσφαιριστής Τότης Φυλακούρης αφήνει έναν πετεινό στο κέντρο του γηπέδου της Λεωφόρου. Με την κίνηση αυτή σατιρίζει την ήττα του Ολυμπιακού από την Τότεναμ με 4-0 και τιμωρείται με τέσσερις αγωνιστικές.
