Αρμοδιότητες υπουργείων: Ποιος αποφασίζει για το διατηρητέο;

Όταν ένα σπίτι της γειτονιάς προτείνεται για διατηρητέο, οι αρμοδιότητες υπουργείων και δήμου παύουν να είναι μια τυπική υπόθεση. Για ένα μεμονωμένο κτίριο, την πράξη χαρακτηρισμού εκδίδει ο αρμόδιος υπουργός, συνήθως του Περιβάλλοντος και Ενέργειας, όχι ο δήμος.

Ο δήμος ενημερώνει τους ενδιαφερόμενους και αναρτά την έκθεση, ενώ μπορεί και να συμβάλει στην ανάδειξη κτιρίων που αξίζει να εξεταστούν. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ίδια η πρόταση ισοδυναμεί με απόφαση ή ότι ο χαρακτηρισμός αποτελεί άδεια για εργασίες.

Πώς φτάνει ένα κτίριο στην κρίση του υπουργείου;

Η διαδικασία μπορεί να ξεκινήσει με αίτηση ιδιώτη ή ιδιοκτήτη, υπηρεσιακή μελέτη ή πρόταση φορέα. Μπορεί επίσης να κινηθεί όταν πολεοδομική υπηρεσία διαβιβάσει φάκελο κατεδάφισης ή ύστερα από δημοσιεύματα.

Για μεμονωμένο κτίριο, τμήμα ή συγκρότημα, το άρθρο 6 του Ν. 4067/2012 προβλέπει αιτιολογική έκθεση της αρμόδιας υπηρεσίας και γνώμη του Κεντρικού Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής. Την απόφαση εκδίδει ο υπουργός Περιβάλλοντος ή ο κατά περίπτωση αρμόδιος υπουργός και αυτή δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.

Δεν είναι δεδομένο ότι προστατεύεται ολόκληρο το ακίνητο. Ο χαρακτηρισμός μπορεί να αφορά τμήμα, κέλυφος ή όψη, στοιχεία του περιβάλλοντος χώρου, όπως αυλή ή κρήνη, ή ένα συγκρότημα κτιρίων.

Στην αξιολόγηση μπορεί να συνεκτιμηθούν η αρχιτεκτονική και ιστορική αξία, η σύνδεση με τη μνήμη ή την εξέλιξη της περιοχής, αλλά και η συμβολή του κτιρίου σε ένα ενιαίο αρχιτεκτονικό σύνολο ή στο μέτωπο ενός δρόμου. Για τον φάκελο αναφέρονται, ενδεικτικά, τοπογραφικό, στοιχεία ιδιοκτησίας, φωτογραφική τεκμηρίωση και τεχνική έκθεση με το ιστορικό του κτιρίου.

Αρμοδιότητες υπουργείων και δήμου: ποιος κάνει τι;

Η αιτιολογική έκθεση αποστέλλεται στην αρμόδια Υπηρεσία Δόμησης, την ΥΔΟΜ, και στον οικείο δήμο. Μέσα σε πέντε ημέρες από την παραλαβή της, ο δήμος ενημερώνει εγγράφως την υπηρεσία και αναρτά την έκθεση στο δημοτικό κατάστημα και στο διαδίκτυο.

Προβλέπεται ακόμη πρόσκληση προς τους ενδιαφερόμενους, η οποία τοιχοκολλάται στο ακίνητο που προτείνεται για χαρακτηρισμό. Οι ιδιοκτήτες μπορούν να υποβάλουν αντιρρήσεις στην αρμόδια υπηρεσία του υπουργείου μέσα σε έναν μήνα από τη δημοσίευση της πρόσκλησης. Η ενημέρωση και η ανάρτηση είναι αρμοδιότητες του δήμου· δεν τον καθιστούν όργανο που εκδίδει τον χαρακτηρισμό.

Υπάρχει και περίπτωση όπου ο δήμος συνεισφέρει πιο ενεργά στην προετοιμασία προτάσεων. Στη Μακεδονία και τη Θράκη, ομάδα εργασίας σε κάθε δήμο καταρτίζει κατάλογο προτεινόμενων κτιρίων, ο οποίος τίθεται υπόψη του δημοτικού συμβουλίου και στη συνέχεια υποβάλλεται στο υπουργείο. Η διαδικασία αυτή βοηθά να φτάσουν κτίρια προς εξέταση στις αρμόδιες υπηρεσίες, αλλά η απόφαση παραμένει κρατική.

Από την κοινοποίηση της αιτιολογικής έκθεσης απαγορεύεται επέμβαση στο προτεινόμενο αντικείμενο για ένα έτος ή μέχρι να δημοσιευτεί η απόφαση ή να γνωστοποιηθεί ότι η διαδικασία δεν θα προχωρήσει. Γι’ αυτό, αν το ακίνητο αφορά τον ιδιοκτήτη ή την πολυκατοικία μας, έχει σημασία να διαπιστωθεί σε ποιο στάδιο βρίσκεται η υπόθεση.

Διατηρητέο ή νεότερο μνημείο: ποια είναι η διαφορά;

Οι δύο χαρακτηρισμοί δεν είναι ίδιοι και μπορούν να συνυπάρχουν στο ίδιο κτίριο. Το «διατηρητέο» μπορεί να είναι χαρακτηρισμός του ΥΠΕΝ ή άλλου κατά περίπτωση αρμόδιου φορέα, ενώ το Υπουργείο Πολιτισμού χαρακτηρίζει ακίνητα ως «νεότερα μνημεία».

Για τον χαρακτηρισμό ως νεότερου μνημείου αποφασίζει ο υπουργός Πολιτισμού, ύστερα από εισήγηση της αρμόδιας υπηρεσίας και γνώμη του αρμόδιου συμβουλίου. Το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων εξετάζει θέματα προστασίας, αποκατάστασης, συντήρησης και ανάδειξης· η γνωμοδότησή του είναι μέρος της διαδικασίας, ενώ την πράξη χαρακτηρισμού εκδίδει ο υπουργός.

Αν θέλετε να επισκευάσετε το κτίριο, αρκεί ο χαρακτηρισμός;

Όχι. Για οικοδομικές εργασίες σε διατηρητέο απαιτείται έγκριση του αρμόδιου Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής. Αν η γνωμοδότηση είναι θετική και η μελέτη τηρεί τους όρους χαρακτηρισμού, η οικοδομική άδεια εκδίδεται από την οικεία ΥΔΟΜ.

Έτσι, αν ένας ιδιοκτήτης θέλει να επισκευάσει ένα διατηρητέο, το πρώτο πρακτικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος το χαρακτήρισε, αλλά και τι ακριβώς προστατεύει η απόφαση. Ο μηχανικός μπορεί να ελέγξει το ΦΕΚ και τους όρους του χαρακτηρισμού, να διευκρινίσει αν απαιτείται γνωμοδότηση Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής και να απευθυνθεί στην αρμόδια ΥΔΟΜ για την άδεια.

Αν το ακίνητο έχει χαρακτηριστεί και νεότερο μνημείο, κάθε εργασία, επέμβαση ή αλλαγή χρήσης απαιτεί ξεχωριστή έγκριση βάσει της νομοθεσίας για την προστασία των μνημείων. Αντίστοιχα, για προσθήκη ή ανέγερση σε ακίνητο όμορο διατηρητέου προβλέπεται γνώμη του οικείου Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής, με κριτήριο την προστασία της αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας του.

Πού ελέγχουμε τι ισχύει για ένα συγκεκριμένο ακίνητο;

Η πράξη χαρακτηρισμού και το ΦΕΚ είναι η αφετηρία. Το αρχείο του ΥΠΕΝ για τα διατηρητέα περιλαμβάνει βασικά στοιχεία, όπως περιγραφή και ΦΕΚ, ώστε να ελεγχθεί αν προστατεύεται ολόκληρο το κτίριο ή συγκεκριμένα τμήματα και στοιχεία του.

Για ενδεχόμενο χαρακτηρισμό ως νεότερου μνημείου, χρειάζεται έλεγχος και στον διαρκή κατάλογο κηρυγμένων αρχαιολογικών χώρων και μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού. Ένα παλιό κτίριο μπορεί να κρύβει περισσότερες από μία διοικητικές πράξεις — και η σωστή επισκευή αρχίζει από το να τις γνωρίζουμε.