Σε ποιον ανήκει η κεφαλή του Πολυτεχνείου όπου κατατίθενται κάθε χρόνο λουλούδια για την 17η Νοέμβρη
Η μπρούντζινη προτομή απεικονίζει τον ιστορικό Νίκο Σβορώνο, ο οποίος δεν συμμετείχε στην εξέγερση του 1973· τη δημιούργησε ο γλύπτης Μέμος Μακρής

ΣΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΑΡΘΡΟ
Η 17η Νοεμβρίου παραμένει μία από τις ημερομηνίες που έχουν αποτυπωθεί ανεξίτηλα στη νεότερη ελληνική ιστορία. Η εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973, η αντίσταση των φοιτητών στη δικτατορία και η βίαιη καταστολή από το καθεστώς των συνταγματαρχών εξακολουθούν να αποτελούν σημεία αναφοράς στη συλλογική μνήμη. Σε μια εποχή που η πολιτική έκφραση και η δημόσια διαμαρτυρία συνιστούσαν πράξεις αντίστασης, η διεκδίκηση ελευθερίας, δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων εκδηλώθηκε μαζικά και αποφασιστικά.
Πάνω από πέντε δεκαετίες αργότερα, το μήνυμα εκείνων των ημερών και των δραματικών ωρών παραμένει επίκαιρο. Κάθε χρόνο, χιλιάδες πολίτες, φοιτητές, μαθητές και παιδιά, μαζί με εκπροσώπους κομμάτων και οργανώσεων, εισέρχονται στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και αφήνουν λουλούδια ή στεφάνια στη μνήμη των αγωνιστών και όσων σκοτώθηκαν στα γεγονότα. Κεντρική θέση στην ετήσια αυτή τελετουργία έχει μια μεγάλη μπρούντζινη κεφαλή, τόσο στενά συνδεδεμένη με τους εορτασμούς της επετείου, ώστε στη συνείδηση των περισσότερων να ταυτίζεται αποκλειστικά με τη 17η Νοεμβρίου.
Υπάρχει, όμως, ένα στοιχείο που πιθανόν να μην είναι γνωστό σε όλους. Το πρόσωπο που παριστάνει το γλυπτό δεν είναι φοιτητής της εξέγερσης ούτε κάποια εμβληματική φυσιογνωμία του αντιδικτατορικού αγώνα του 1973. Πρόκειται για τον Νίκο Σβορώνο. Ποιος ήταν ο Νίκος Σβορώνος; Υπήρξε ένας από τους σπουδαιότερους Έλληνες ιστορικούς του 20ού αιώνα, χωρίς να συνδέεται με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.
Η ιστορία της κεφαλής αρχίζει αρκετά χρόνια προτού το γλυπτό τοποθετηθεί στην αυλή του ιδρύματος και φέρνει κοντά δύο διαφορετικές προσωπικότητες. Τον ιστορικό Νίκο Σβορώνο και τον γλύπτη Μέμο Μακρή.
Νίκος Σβορώνος: Η ζωή και η εξορία του Έλληνα ιστορικού

Γεννημένος στη Λευκάδα το 1911, ο Νίκος Σβορώνος σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ασχολήθηκε επιστημονικά με την ελληνική ιστορία, ενώ οι πολιτικές και κοινωνικές αναταράξεις της εποχής επηρέασαν καθοριστικά την πορεία της ζωής του.
Το 1943, στη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, έγινε μέλος του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ) και συμμετείχε στην έκδοση του παράνομου περιοδικού «Πρωτοπόροι». Αργότερα εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ και ανέλαβε καθήκοντα στρατιωτικού διοικητή στην περιοχή Βύρωνα-Καισαριανής. Η δράση του εξελίχθηκε σε μια εποχή κατά την οποία, πέρα από τη γερμανική κατοχή, η Ελλάδα αντιμετώπιζε έντονες πολιτικές συγκρούσεις, οι οποίες συνέχισαν να επηρεάζουν τη χώρα και μετά την απελευθέρωση.
Τον Δεκέμβριο του 1945, το κλίμα που ακολούθησε τα Δεκεμβριανά και οι ολοένα δυσκολότερες συνθήκες για όσους είχαν αριστερή πολιτική δράση οδήγησαν τον Σβορώνο να φύγει από την Ελλάδα και να καταφύγει στη Γαλλία. Έτσι ξεκίνησε μια μακρά περίοδος παραμονής του στο εξωτερικό.

Στη Γαλλία ο Σβορώνος συνέχισε την επιστημονική του πορεία και πραγματοποίησε σημαντική ιστορική έρευνα. Η ελληνική του ιθαγένεια αφαιρέθηκε το 1955 και το 1961 απέκτησε τη γαλλική. Αν και βρισκόταν μακριά από την Ελλάδα, διατήρησε ισχυρή παρουσία στον επιστημονικό χώρο, με έρευνες για την ελληνική ιστορία, κυρίως τη βυζαντινή και τη νεότερη περίοδο.
Μετά την πτώση της δικτατορίας, το 1974, επέστρεψε στην Ελλάδα και επανεντάχθηκε ενεργά στην ακαδημαϊκή ζωή. Δίδαξε στα Πανεπιστήμια Θεσσαλονίκης και Κρήτης, μετείχε στη διοικούσα επιτροπή του Πανεπιστημίου Κρήτης και ανέλαβε διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.
Τα δύο μεγάλα πανεπιστημιακά ιδρύματα της χώρας τίμησαν την προσφορά του: το 1976 ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Αθηνών και το 1977 έλαβε την ίδια τιμητική διάκριση από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Πέθανε στις 26 Απριλίου 1989, αφήνοντας σημαντικό επιστημονικό έργο και μια πορεία άρρηκτα δεμένη με τις μεγάλες περιπέτειες της ελληνικής ιστορίας του 20ού αιώνα.
Μέμος Μακρής: Πώς έφτασε η κεφαλή στο Πολυτεχνείο

Το γλυπτό του Μέμου Μακρή απεικονίζει τον Νίκο Σβορώνο, ενώ ο δημιουργός του είχε αντιμετωπίσει πολιτικές διώξεις και αναγκάστηκε να φύγει από την Ελλάδα. Ο Μακρής φοίτησε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών και πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση την περίοδο της γερμανικής Κατοχής. Μετά τον πόλεμο εγκαταστάθηκε στο Παρίσι για να συνεχίσει τις σπουδές του στην τέχνη. Το 1950, όμως, απελάθηκε από τη Γαλλία εξαιτίας της αριστερής πολιτικής του τοποθέτησης και εγκαταστάθηκε στην Ουγγαρία. Το 1964, μάλιστα, έχασε την ελληνική υπηκοότητά του.
Αν και βρέθηκε αντιμέτωπος με αυτές τις δυσκολίες, ο Μακρής συνέχισε να δημιουργεί στο εξωτερικό. Στα έργα του επανέρχονταν συχνά η ανθρώπινη μορφή, η ιστορική μνήμη και οι κοινωνικοί αγώνες.
Η κεφαλή του Νίκου Σβορώνου φιλοτεχνήθηκε στη διάρκεια αυτής της πορείας και αρχικά βρισκόταν στην Ουγγαρία. Μετά την πτώση της δικτατορίας μεταφέρθηκε στην Ελλάδα, με πρωτοβουλία του τότε πρύτανη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, Γιώργου Βουδούρη.

Ο πρύτανης Γιώργος Βουδούρης επιδίωξε να αποτίσει φόρο τιμής στον Νίκο Σβορώνο και φρόντισε να μεταφερθεί το έργο του Μακρή από την Ουγγαρία στην Ελλάδα, ώστε να τοποθετηθεί στον χώρο του Πολυτεχνείου. Δεν επιλέχθηκε επειδή ο ιστορικός είχε λάβει μέρος στην εξέγερση του 1973 ή συνδεόταν άμεσα με αυτή. Σκοπός του πρύτανη ήταν, μέσα από το γλυπτό, να αναδείξει τους αγώνες των φοιτητών και τη διαχρονική αντίσταση στα ολοκληρωτικά καθεστώτα.
Έτσι, η κεφαλή τοποθετήθηκε στον περίβολο του ιδρύματος και με τον καιρό απέκτησε συμβολική σημασία πολύ ευρύτερη από εκείνη που είχε κατά τη δημιουργία της.
Το σημείο αναφοράς των εκδηλώσεων μνήμης

Πλέον, η κεφαλή έχει συνδεθεί με την επέτειο της 17ης Νοεμβρίου. Χιλιάδες άνθρωποι αφήνουν μπροστά της λουλούδια, στεφάνια ή σημειώματα, τιμώντας όσους αγωνίστηκαν στην εξέγερση. Για πολλούς που επισκέπτονται τον χώρο, αποτελεί το φυσικό σημείο αναφοράς των εκδηλώσεων μνήμης, ακόμη κι αν δεν γνωρίζουν ποιο πρόσωπο απεικονίζει. Η πραγματική ταυτότητα του ιστορικού δεν παίζει καθοριστικό ρόλο στο συνολικό μήνυμα.
Η διαδρομή της φανερώνει, τελικά, πώς μπορεί να γεννηθεί και να εξελιχθεί ένας συμβολισμός. Αρχικά, το έργο δημιουργήθηκε για να αποτυπώσει έναν ιστορικό· στη συνέχεια τοποθετήθηκε σε πανεπιστημιακό χώρο προς τιμήν των φοιτητικών αγώνων και, με την πάροδο του χρόνου, συνδέθηκε άρρηκτα με μία από τις κορυφαίες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Η κεφαλή του Νίκου Σβορώνου δεν είναι μνημείο για κάποιον από τους νεκρούς του Πολυτεχνείου. Έχει, ωστόσο, ενταχθεί στη μνήμη της εξέγερσης, καθώς χιλιάδες πολίτες καταθέτουν κάθε χρόνο στο σημείο τον σεβασμό τους προς όσους αντιστάθηκαν στη δικτατορία.

Ίσως εκεί να βρίσκεται και το βασικό νόημα της ιστορίας της. Η κεφαλή, πέρα από το πρόσωπο που απεικονίζει και τις συνθήκες της δημιουργίας της, έχει συνδεθεί με ένα μήνυμα που ξεπερνά τόσο μία επέτειο όσο και μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. Η δημοκρατία, η ελευθερία και το δικαίωμα των πολιτών να διεκδικούν ένα διαφορετικό μέλλον δεν κατοχυρώνονται για πάντα. Πρόκειται για αξίες που χρειάζονται συνεχή επαγρύπνηση και υπεράσπιση.
Αυτό το μήνυμα εξακολουθεί να μεταφέρει η 17η Νοεμβρίου και κάθε χρόνο επιστρέφει στο προαύλιο του Πολυτεχνείου, μαζί με τα λουλούδια που αφήνονται μπροστά στην κεφαλή του Νίκου Σβορώνου, του ιστορικού που δεν συνδέεται με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.





