Στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως δημοσιεύτηκε στις 31 Οκτωβρίου 1959 το Νομοθετικό Διάταγμα 4000, ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά αλλά και αμφιλεγόμενα νομοθετήματα της μεταπολεμικής Ελλάδας. Γνωστό ως «Νόμος 4000», συνδέθηκε στενά με το φαινόμενο των αποκαλούμενων «τεντιμπόηδων».
Στη συλλογική μνήμη έχει αποτυπωθεί η εικόνα νεαρών με κουρεμένα κεφάλια, χειροπέδες και πινακίδες περασμένες στον λαιμό, να οδηγούνται στους δρόμους για να λειτουργήσουν ως δημόσιο παράδειγμα.
Οι πρώτες διαπομπεύσεις αυτού του τύπου, πάντως, είχαν ξεκινήσει τον Σεπτέμβριο του 1958, πριν ψηφιστεί το διάταγμα. Το κράτος προχώρησε έναν χρόνο αργότερα στη θεσμοθέτηση αυστηρότερων μέτρων για ορισμένες πράξεις, οι οποίες εκλαμβάνονταν ως ιδιαίτερα προκλητικές για την κοινωνική τάξη.
Το Ν.Δ. 4000/1959 έφερε τον επίσημο τίτλο «Περί καταστολής αξιοποίνων τινών πράξεων και συμπληρώσεως του άρθρου 6 του Κώδικος Ποινικής Δικονομίας». Δεν περιλάμβανε στις διατάξεις του ούτε το κούρεμα ούτε τη δημόσια περιφορά των παραβατών. Επρόκειτο για πρακτικές που οι Αρχές είχαν ήδη εφαρμόσει και οι οποίες συνδέθηκαν τελικά στη δημόσια μνήμη με τον νόμο.
Ποιοι ήταν οι «τεντιμπόηδες»
Η ονομασία προήλθε από τη Βρετανία, όπου οι Teddy Boys αποτελούσαν νεανική υποκουλτούρα της δεκαετίας του 1950. Ξεχώριζαν για το ντύσιμό τους και τη μουσική τους, καθώς και για τη σύνδεσή τους με το rock ‘n’ roll και μια νέα ταυτότητα νεολαίας που αμφισβητούσε τις κοινωνικές συμβάσεις.
Στην Ελλάδα, ο χαρακτηρισμός απέκτησε πολύ πιο αρνητικό περιεχόμενο. Ως «τεντιμπόηδες» αποκαλούνταν νέοι που αντιμετώπιζαν κατηγορίες για προκλητική στάση, εξυβρίσεις, φθορές ή επιθέσεις σε περαστικούς.
Το γιαούρτωμα αναδείχθηκε στο πλέον χαρακτηριστικό σύμβολο αυτής της παραβατικότητας.
Στα τέλη Αυγούστου 1958, ένα περιστατικό στην Κυψέλη βρέθηκε στο επίκεντρο της δημοσιότητας. Δύο έφηβοι, περίπου 15 και 16 ετών, κατηγορήθηκαν ότι πέταξαν γιαούρτι σε γυναίκα, ύστερα από επεισόδιο που είχε προηγηθεί.
Η σύλληψή τους έγινε λίγες ημέρες μετά.
Η μεταγωγή τους ενώπιον της Δικαιοσύνης δεν ήταν η μόνη συνέπεια που αντιμετώπισαν.
Κούρεμα με την «ψιλή» και δημόσια περιφορά στους δρόμους
Αφού τους κούρεψαν σύρριζα, οι νεαροί οδηγήθηκαν στους δρόμους δημόσια, καθώς η αστυνομία μετέτρεψε ουσιαστικά την ποινή σε θέαμα.
Σε ανάλογα περιστατικά, οι συλληφθέντες παρουσιάζονταν με σκισμένα ρεβέρ στα παντελόνια και με πινακίδες κρεμασμένες στον λαιμό. Οι επιγραφές ανέφεραν για ποια πράξη είχαν συλληφθεί.
Μία χαρακτηριστική φράση που διασώθηκε από εκείνη την περίοδο ήταν:
«Είμεθα τέντυ μπόυς και πετάξαμε γιαούρτι κατά γυναικός».
Υπήρχε, ωστόσο, μια ουσιαστική διευκρίνιση: το ίδιο το νομοθέτημα δεν όριζε ούτε το ξύρισμα του κεφαλιού ούτε την περιφορά των παραβατών σε δημόσιο χώρο.
Για πράξεις όπως η σωματική βλάβη, η εξύβριση και η φθορά, ο Νόμος 4000 όριζε αυστηρότερες ποινές, εφόσον, όπως αναφερόταν τότε, εκδήλωναν «ιδιάζουσαν θρασύτητα» και «προκλητικότητα έναντι της κοινωνίας». Παράλληλα, δεν επέτρεπε ούτε τη μετατροπή των ποινών σε χρηματικές ούτε την αναστολή της εκτέλεσής τους.
Στο όνομα του «παραδειγματισμού», οι Αρχές προσέθεταν και τη δημόσια διαπόμπευση.
Η νεολαία ως κοινωνική απειλή στην Ελλάδα της εποχής
Η ιστορία του Νόμου 4000 φωτίζει και αρκετές πλευρές της Ελλάδας εκείνης της περιόδου.
Η χώρα προσπαθούσε να αφήσει πίσω της μια δύσκολη μεταπολεμική και μετεμφυλιακή εποχή, την ώρα που άρχιζε να επηρεάζεται από τις μεγάλες κοινωνικές και πολιτισμικές μεταβολές στη Δύση. Οι νέοι ήχοι, οι διαφορετικές μορφές διασκέδασης και το νέο ντύσιμο, μαζί με μια γενιά που ζητούσε περισσότερη αυτονομία, προκαλούσαν ανησυχία σε μια κοινωνία βαθιά συντηρητική.
Η παραβατικότητα των νέων αποτελούσε πραγματικό πρόβλημα, όμως η κρατική αντιμετώπιση δεν εξαντλήθηκε στη δίωξη των αδικημάτων. Η δημόσια ταπείνωση επιστρατεύτηκε ως μέθοδος σωφρονισμού.
Αυτή η διάσταση είναι που κράτησε τον «Νόμο 4000» ζωντανό στη συλλογική μνήμη για περισσότερο χρόνο από πολλές άλλες αυστηρές διατάξεις εκείνης της περιόδου.
Η κινηματογραφική μεταφορά του Νόμου 4000
Το 1962, λίγα μόλις χρόνια αργότερα, ο Γιάννης Δαλιανίδης αποτύπωσε το κλίμα της εποχής στη μεγάλη οθόνη, με την ταινία «Νόμος 4000». Πρωταγωνιστούσαν, μεταξύ άλλων, η Ζωή Λάσκαρη, ο Βαγγέλης Βουλγαρίδης, ο Βασίλης Διαμαντόπουλος και ο Κώστας Βουτσάς.
Η εικόνα του κουρεμένου μαθητή που διαπομπεύεται στον δρόμο εξελίχθηκε σε μία από τις πιο χαρακτηριστικές σκηνές του ελληνικού κινηματογράφου. Συνέβαλε, επίσης, ώστε ο αριθμός «4000» να ταυτιστεί οριστικά με τον «τεντιμποϊσμό».
Ο νόμος παρέμεινε σε ισχύ για χρόνια στο ελληνικό νομικό οπλοστάσιο και χρησιμοποιήθηκε και στη διάρκεια της δικτατορίας. Η κατάργησή του ήρθε τελικά τη δεκαετία του 1980.
Σήμερα, περισσότερο και από το ίδιο το «γιαούρτωμα» που στάθηκε η αφορμή, εντύπωση προκαλεί η ιδέα ότι το κράτος μπορούσε να μετατρέψει την τιμωρία σε δημόσιο θέαμα.
Οι φωτογραφίες νεαρών με κουρεμένα μαλλιά να διασχίζουν τους δρόμους της Αθήνας συνοδεία αστυνομικών έχουν μείνει ως χαρακτηριστική εικόνα μιας Ελλάδας πιο κοντινής απ’ όσο ίσως θα θέλαμε να πιστεύουμε.
Άλλα γεγονότα που συνέβησαν σαν σήμερα
802: Μετά από συνωμοσία αξιωματούχων, η Ειρήνη η Αθηναία εκθρονίζεται από τη βυζαντινή εξουσία. Στη θέση της αναλαμβάνει ο Νικηφόρος Α΄, που στέφεται αυτοκράτορας στην Αγία Σοφία.
1517: Η παράδοση θέλει τον Μαρτίνο Λούθηρο να τοποθετεί τις γνωστές «95 Θέσεις» στην εκκλησία του Κάστρου της Βιτεμβέργης. Με κύριο στόχο την αμφισβήτηση της πρακτικής των συγχωροχαρτιών, η ενέργεια αυτή πυροδοτεί την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση.
1908: Οι 4οι Ολυμπιακοί Αγώνες ολοκληρώνονται στο Λονδίνο, με την Ελλάδα να κερδίζει τρία αργυρά μετάλλια. Τα δύο από αυτά τα κατακτά ο Κωνσταντίνος Τσικλητήρας, στο άλμα εις ύψος άνευ φοράς και στο άλμα εις μήκος άνευ φοράς.
1922: Αρχίζει στην Αθήνα η Δίκη των «6», με κατηγορούμενους πολιτικούς και στρατιωτικούς που θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η διαδικασία ολοκληρώνεται στις 15 Νοεμβρίου με έξι θανατικές καταδίκες.
1922: Λίγες ημέρες μετά την Πορεία προς τη Ρώμη, σχηματίζεται στην Ιταλία η πρώτη κυβέρνηση του Μπενίτο Μουσολίνι. Η ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον ίδιο αποτελεί το πρώτο βήμα προς την εγκαθίδρυση φασιστικής δικτατορίας.
1940: Από τη φυλακή, ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης γράφει το πρώτο «Ανοιχτό Γράμμα προς τον λαό της Ελλάδας», με έκκληση προς τους Έλληνες να αντισταθούν στην ιταλική εισβολή. Η δημοσίευση του κειμένου στον Τύπο γίνεται στις 2 Νοεμβρίου.
1975: Στη Βρετανία κυκλοφορεί από τους Queen το «Bohemian Rhapsody», ένα πρωτοποριακό τραγούδι διάρκειας έξι λεπτών του Φρέντι Μέρκιουρι. Συνδυάζοντας ροκ, μπαλάντα και οπερατικά στοιχεία, εξελίσσεται σε ένα από τα πιο διάσημα κομμάτια στην ιστορία της μουσικής.
1984: Η πρωθυπουργός της Ινδίας Ίντιρα Γκάντι δολοφονείται στο Νέο Δελχί από δύο Σιχ σωματοφύλακές της, λίγους μήνες μετά τη στρατιωτική επιχείρηση στον Χρυσό Ναό του Αμριτσάρ.
