Σαν σήμερα, 29 Ιουλίου 1014, η Μάχη του Κλειδίου έγραψε μία από τις πιο σκοτεινές και θρυλικές σελίδες της βυζαντινής ιστορίας, χαρίζοντας στον Βασίλειο Β΄ το προσωνύμιο «Βουλγαροκτόνος». Παρότι η βυζαντινή νίκη είναι ιστορικά βέβαιη και η μαζική τύφλωση αιχμαλώτων θεωρείται πιθανή, ο αριθμός των 15.000 και οι δραματικές λεπτομέρειες παραμένουν αμφισβητούμενες, ενώ το ίδιο το προσωνύμιο φαίνεται πως καθιερώθηκε πολύ αργότερα, ως προϊόν ιστορικής μνήμης και αυτοκρατορικής προπαγάνδας.
Πιο αναλυτικά
Το όνομα του Βασιλείου Β΄ έχει περάσει στην Ιστορία μαζί με ένα προσωνύμιο που επισκίασε σχεδόν κάθε άλλη πλευρά της μακράς βασιλείας του: «Βουλγαροκτόνος».
Η προέλευσή του συνδέθηκε με τη Μάχη του Κλειδίου, στις 29 Ιουλίου 1014, και κυρίως με όσα φέρεται να διέταξε ο βυζαντινός αυτοκράτορας μετά τη νίκη του: την τύφλωση χιλιάδων Βούλγαρων αιχμαλώτων και την επιστροφή τους στον ηγεμόνα τους, τσάρο Σαμουήλ.
Η νίκη των Βυζαντινών είναι ιστορικά τεκμηριωμένη. Μια μαζική τύφλωση αιχμαλώτων θεωρείται επίσης πιθανή από αρκετούς μελετητές. Ο αριθμός των 15.000 στρατιωτών, όπως και ορισμένες από τις πιο δραματικές λεπτομέρειες της ιστορίας, δεν θεωρούνται απολύτως εξακριβωμένες.
Ο πόλεμος που κράτησε δεκαετίες
Η σύγκρουση δεν άρχισε στο Κλειδί. Ο Βασίλειος Β΄ και ο Σαμουήλ βρίσκονταν επί χρόνια σε έναν σκληρό αγώνα για τον έλεγχο των Βαλκανίων.
Ο Βυζαντινός αυτοκράτορας είχε υποστεί μάλιστα μία από τις βαρύτερες ήττες της σταδιοδρομίας του το 986, όταν ο στρατός του διαλύθηκε από τους Βουλγάρους στην Πύλη του Τραϊανού και ο ίδιος κατάφερε οριακά να διαφύγει. Αφού εδραίωσε την εξουσία του στην Κωνσταντινούπολη, επέστρεψε στα Βαλκάνια, ακολουθώντας μια μακροχρόνια στρατηγική φθοράς: καταλάμβανε οχυρά, περιόριζε τα εδάφη του Σαμουήλ και αποδυνάμωνε σταδιακά τις δυνάμεις του.
Το καλοκαίρι του 1014, ο Σαμουήλ επιχείρησε να ανακόψει τη νέα βυζαντινή προέλαση. Οχύρωσε το πέρασμα του Κλειδίου, στην περιοχή της οροσειράς Μπέλλες, κοντά στο σημερινό χωριό Κλιουτς της νοτιοδυτικής Βουλγαρίας. Οι Βούλγαροι έκλεισαν τη δίοδο με τείχη και ξύλινα οχυρώματα, αναγκάζοντας τον στρατό του Βασιλείου να σταματήσει.
Η κίνηση του Νικηφόρου Ξιφία
Οι πρώτες βυζαντινές επιθέσεις αποκρούστηκαν. Η εξέλιξη της μάχης κρίθηκε όταν ο στρατηγός Νικηφόρος Ξιφίας οδήγησε τους άνδρες του μέσα από δύσβατα μονοπάτια του βουνού και εμφανίστηκε πίσω από τις βουλγαρικές θέσεις.
Με τους άνδρες του Ξιφία να επιτίθενται από τα νώτα και τον Βασίλειο Β΄ να πιέζει από το μέτωπο, η αμυντική γραμμή κατέρρευσε. Πολλοί Βούλγαροι σκοτώθηκαν, ενώ μεγάλος αριθμός στρατιωτών αιχμαλωτίστηκε. Ο Σαμουήλ κατάφερε να διαφύγει, αλλά ο στρατός του είχε υποστεί ένα εξαιρετικά σοβαρό πλήγμα.
Από εκείνο το σημείο αρχίζει η πιο γνωστή —και περισσότερο αμφισβητούμενη— πλευρά της ιστορίας.
Η αφήγηση για τους 15.000 αιχμαλώτους
Η βασική πηγή είναι ο Βυζαντινός ιστορικός Ιωάννης Σκυλίτζης, ο οποίος έγραψε περίπου επτά δεκαετίες μετά τα γεγονότα.
Κατά την αφήγησή του, ο Βασίλειος διέταξε την τύφλωση περίπου 15.000 αιχμαλώτων. Οι στρατιώτες χωρίστηκαν σε ομάδες των εκατό: οι 99 τυφλώθηκαν πλήρως, ενώ στον εκατοστό άφησαν το ένα μάτι, ώστε να οδηγήσει τους υπόλοιπους πίσω στον Σαμουήλ.
Ο χρονικογράφος αναφέρει ακόμη ότι, όταν ο τσάρος αντίκρισε τους ακρωτηριασμένους άνδρες του, κατέρρευσε. Ο Σαμουήλ πέθανε στις 6 Οκτωβρίου 1014, με τη μεταγενέστερη παράδοση να συνδέει τον θάνατό του με το σοκ που υπέστη.
Υπάρχει, ωστόσο, μια κρίσιμη λεπτομέρεια: ο ίδιος ο Σκυλίτζης εισάγει την πληροφορία με τη διατύπωση «όπως λέγεται». Δεν εμφανίζεται, δηλαδή, ως αυτόπτης μάρτυρας ούτε παρουσιάζει τον αριθμό ως κάτι που είχε επιβεβαιώσει ανεξάρτητα.
Τι θεωρούν πιθανό οι ιστορικοί
Η ιστορικός Catherine Holmes, σε μελέτη που δημοσιεύθηκε από το Oxford University Press, καταλήγει ότι κάποιας μορφής μαζική τύφλωση πιθανότατα πραγματοποιήθηκε. Θεωρεί, όμως, ότι τόσο ο τεράστιος αριθμός των θυμάτων όσο και η εικόνα της μάχης ως μιας στιγμιαίας και ολοκληρωτικής καταστροφής της Βουλγαρίας μπορούν να αμφισβητηθούν.
Η τύφλωση, άλλωστε, δεν ήταν άγνωστη στη βυζαντινή πολιτική πρακτική. Χρησιμοποιούνταν ως τιμωρία απέναντι σε στασιαστές, σφετεριστές και πολιτικούς αντιπάλους. Από την οπτική της Κωνσταντινούπολης, τα βουλγαρικά εδάφη είχαν ήδη ενταχθεί στην αυτοκρατορία και οι δυνάμεις του Σαμουήλ μπορούσαν να αντιμετωπίζονται όχι απλώς ως ξένος στρατός, αλλά ως επαναστάτες απέναντι στη νόμιμη αυτοκρατορική εξουσία.
Η Μάχη του Κλειδίου δεν έφερε, πάντως, την άμεση κατάρρευση του βουλγαρικού κράτους. Η αντίσταση συνεχίστηκε για ακόμη τέσσερα χρόνια και η οριστική υποταγή ήρθε το 1018, έπειτα από νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις αλλά και διπλωματικές κινήσεις του Βασιλείου.
Ένα προσωνύμιο που γεννήθηκε αργότερα
Ο Βασίλειος Β΄ δεν φαίνεται να αποκαλούνταν συστηματικά «Βουλγαροκτόνος» από τους συγχρόνους του. Σύμφωνα με την έρευνα του ιστορικού Paul Stephenson, το προσωνύμιο εμφανίστηκε περίπου ενάμιση αιώνα αργότερα, σε μια περίοδο κατά την οποία οι Βούλγαροι αμφισβητούσαν ξανά τη βυζαντινή κυριαρχία.
Η μορφή του παλαιού αυτοκράτορα ανασύρθηκε τότε ως σύμβολο στρατιωτικής ισχύος και χρησιμοποιήθηκε στο πλαίσιο της αυτοκρατορικής προπαγάνδας. Το «Βουλγαροκτόνος» δεν ήταν, επομένως, απλώς ένα όνομα που γεννήθηκε στο πεδίο της μάχης, αλλά και προϊόν της μεταγενέστερης πολιτικής μνήμης.
Έτσι, πίσω από το περίφημο προσωνύμιο βρίσκεται, αφενός μια πραγματική βυζαντινή νίκη και πράξη μαζικής βίας και αφετέρου ένας θρύλος που διαμορφώθηκε πολύ μετά τον θάνατο του Βασιλείου Β΄.
Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο
238: Ο Γορδιανός Γ΄ ανακηρύσσεται μόνος αυτοκράτορας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σε ηλικία περίπου 13 ετών, μετά τη δολοφονία των συναυτοκρατόρων Πουπιηνού και Βαλβίνου από την Πραιτωριανή Φρουρά. Η άνοδός του σημειώνεται στο χαοτικό «Έτος των Έξι Αυτοκρατόρων», μία από τις εντονότερες πολιτικές κρίσεις της ρωμαϊκής ιστορίας.
904: Ισχυρός αραβικός στόλος – κυρίως πειρατικός – υπό τον χριστιανό εξωμότη Λέοντα τον Τριπολίτη, αγκυροβολεί έξω από τη Θεσσαλονίκη. Δύο ημέρες αργότερα θα καταλάβει την πόλη και 22.000 έως 30.000 κάτοικοί της θα αιχμαλωτιστούν και θα πουληθούν στα σκλαβοπάζαρα της Αφρικής. Πρόκειται για μία από τις χειρότερες λεηλασίες πόλης στην Ιστορία του Βυζαντίου.
1014: Ο Βυζαντινός στρατός υπό τον αυτοκράτορα Βασίλειο Β’ τον Βουλγαροκτόνο κατατροπώνει τα βουλγαρικά στρατεύματα του Τσάρου Σαμουήλ στη Μάχη του Κλειδιού. Σύμφωνα με τη βυζαντινή ιστοριογραφία, 15.000 αιχμάλωτοι τυφλώνονται, εκτός από έναν ανά εκατοντάδα, που επιστρέφει για να οδηγήσει τους υπόλοιπους.
1825: Αποτυγχάνει, λόγω νηνεμίας, η προσπάθεια μοίρας του ελληνικού στόλου υπό τον Κωνσταντίνο Κανάρη να πυρπολήσει τον αιγυπτιακό στόλο μέσα στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας. Ήταν μία από τις πιο τολμηρές αλλά άτυχες επιχειρήσεις των Ελλήνων στη διάρκεια της Επανάστασης.
1836: Εγκαινιάζεται στο Παρίσι η Αψίδα του Θριάμβου, τριάντα χρόνια μετά την έναρξη της κατασκευής της με εντολή του Ναπολέοντα. Το μνημείο δημιουργήθηκε προς τιμήν των γαλλικών στρατευμάτων και εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της Γαλλίας. Η προγραμματισμένη μεγάλη τελετή περιορίστηκε σημαντικά, λόγω φόβων για απόπειρα εναντίον του βασιλιά Λουδοβίκου-Φιλίππου.
1899: Ολοκληρώνεται η πρώτη Διάσκεψη Ειρήνης της Χάγης, με τη συμμετοχή εκπροσώπων 26 κρατών, και υπογράφονται διεθνείς συμβάσεις και διακηρύξεις για τους κανόνες διεξαγωγής του πολέμου. Οι συμφωνίες αποτέλεσαν βασικό σταθμό στην εξέλιξη του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου και άνοιξαν τον δρόμο για τη θεσμοθέτηση της διεθνούς διαιτησίας.
1900: Ο βασιλιάς της Ιταλίας Ουμβέρτος Α΄ δολοφονείται στη Μόντσα από τον αναρχικό Γκαετάνο Μπρέσι. Ο δράστης υποστήριξε ότι εκδικήθηκε τη σφαγή διαδηλωτών στο Μιλάνο το 1898, όταν ο στρατός είχε ανοίξει πυρ με πυροβολικό εναντίον συγκεντρωμένου πλήθους. Στον ιταλικό θρόνο ανέβηκε ο Βίκτωρ Εμμανουήλ Γ΄.
1900: Στο θέατρο «Ορφεύς» της Ερμούπολης στη Σύρο πραγματοποιείται η πρώτη οργανωμένη κινηματογραφική παράσταση στο ελληνικό κράτος. Το κοινό παρακολουθεί είκοσι σύντομες ταινίες, με εισιτήριο μία δραχμή και μουσική συνοδεία φωνογράφου, σε ένα από τα πρώτα ορόσημα της ιστορίας του ελληνικού κινηματογράφου.
1907: Ο σερ Ρόμπερτ Μπάντεν-Πάουελ ιδρύει το κίνημα των προσκόπων, διοργανώνοντας την πρώτη κατασκήνωση στο νησάκι Μπράουνσι, απέναντι από το Περλ Χάρμπορ. Το προσκοπικό κίνημα θα εξελιχθεί σε παγκόσμιο φαινόμενο με έντονη και κοινωνική δράση.
1913: Η Αλβανία αναγνωρίζεται επίσημα ως αυτόνομο κράτος με την υπογραφή σχετικού πρωτοκόλλου στο Λονδίνο, μετά τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα Βαλκάνια. Ένα γεγονός με σημαντικές γεωπολιτικές προεκτάσεις για την Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή.
1919: Υπογράφεται η μυστική συμφωνία Βενιζέλου–Τιττόνι ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ιταλία, στο περιθώριο της Διάσκεψης Ειρήνης του Παρισιού. Η Ιταλία δεσμευόταν να υποστηρίξει τις ελληνικές θέσεις για τη Βόρεια Ήπειρο και τη μεταβίβαση των Δωδεκανήσων, με εξαίρεση προσωρινά τη Ρόδο, ενώ η Ελλάδα αναγνώριζε ιταλικά συμφέροντα στην Αλβανία και τη Μικρά Ασία. Η Ρώμη υπαναχώρησε έναν χρόνο αργότερα και η συμφωνία δεν εφαρμόστηκε.
1921: Ο Αδόλφος Χίτλερ αναλαμβάνει την απόλυτη ηγεσία του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος, εξασφαλίζοντας ευρείες εξουσίες στο εσωτερικό του. Υπό την καθοδήγησή του, το έως τότε περιθωριακό NSDAP θα εξελιχθεί σε μαζικό ναζιστικό κίνημα και θα καταλάβει την εξουσία στη Γερμανία το 1933.
1938: Τη νύχτα της 28ης προς την 29η Ιουλίου εκδηλώνεται στα Χανιά ένοπλο κίνημα εναντίον της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά, με πρωταγωνιστές βενιζελικούς πολιτικούς και στρατιωτικούς. Οι κινηματίες καταλαμβάνουν προσωρινά την πόλη και καλούν τον βασιλιά Γεώργιο Β΄ να απομακρύνει την κυβέρνηση, όμως η εξέγερση απομονώνεται και καταστέλλεται μέσα σε λίγες ώρες. Ήταν η σημαντικότερη ένοπλη απόπειρα ανατροπής του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου.
1948: Ξεκινούν στο Λονδίνο οι 14οι Ολυμπιακοί Αγώνες, οι πρώτοι μετά από 12 χρόνια σιγής λόγω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Ελλάδα συμμετέχει κανονικά στην τελετή, όπως και κάθε φορά από την ίδρυση του θεσμού το 1896.
1957: 1957: Τίθεται σε ισχύ το καταστατικό της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας και αρχίζει επίσημα η λειτουργία της. Ο οργανισμός του ΟΗΕ δημιουργήθηκε για να προωθεί την ειρηνική αξιοποίηση της πυρηνικής ενέργειας και να επιβλέπει, μέσω διεθνών ελέγχων, ότι πυρηνικά υλικά δεν χρησιμοποιούνται για στρατιωτικούς σκοπούς.
1958: Ο πρόεδρος Ντουάιτ Αϊζενχάουερ υπογράφει τον Νόμο περί Αεροναυτικής και Διαστήματος, με τον οποίο ιδρύεται η NASA. Η νέα πολιτική υπηρεσία ανέλαβε το αμερικανικό διαστημικό πρόγραμμα μετά την εκτόξευση του σοβιετικού Σπούτνικ και έγινε βασικός φορέας της διαστημικής κούρσας, που κορυφώθηκε με την προσσελήνωση του Apollo 11 το 1969.
1967: Τραγωδία στο USS Forrestal, ανοιχτά του Βορείου Βιετνάμ: από ατύχημα με ρουκέτα ξεσπά φωτιά και εκρήξεις που προκαλούν τον θάνατο 134 Αμερικανών ναυτών. Ήταν η χειρότερη καταστροφή του αμερικανικού ναυτικού μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
1973: Η χούντα διοργανώνει δημοψήφισμα-παρωδία, στο οποίο η μοναρχία καταργείται και η χώρα μετατρέπεται τυπικά σε «προεδρική δημοκρατία» με πρόεδρο τον Γεώργιο Παπαδόπουλο. Το αποτέλεσμα 78,4% υπέρ του «Ναι» θεωρείται προϊόν μαζικής νοθείας.
1981: Ο πρίγκιπας Κάρολος του Ηνωμένου Βασιλείου παντρεύεται τη λαίδη Νταϊάνα Σπένσερ στον Καθεδρικό του Αγίου Παύλου, μπροστά σε 2.650 προσκεκλημένους και ένα δισεκατομμύριο τηλεθεατές. Ο γάμος τους θα μείνει στην ιστορία τόσο για το παραμυθένιο του στυλ όσο και για το δραματικό του τέλος.
2002: Υπό δρακόντεια μέτρα ασφαλείας, οκτώ από τους 13 κατηγορούμενους για συμμετοχή στη 17 Νοέμβρη μεταφέρονται στις φυλακές Κορυδαλλού. Ανάμεσά τους οι Χριστόδουλος και Βασίλης Ξηρός, Βασίλης Τζωρτζάτος και Ηρακλής Κωστάρης. Η υπόθεση προκαλεί σεισμό στο πολιτικό σκηνικό.
Γεννήσεις
1925 – Μίκης Θεοδωράκης, Έλληνας συνθέτης και πολιτικός. Γεννήθηκε στις 29 Ιουλίου 1925 και πέθανε στις 2 Σεπτεμβρίου 2021. Υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης ελληνικής μουσικής, με έργα όπως ο «Επιτάφιος», το «Άξιον Εστί» και η μουσική της ταινίας «Αλέξης Ζορμπάς», που έγινε παγκοσμίως γνωστή. Ανέπτυξε έντονη πολιτική δράση, συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση και διώχθηκε, φυλακίστηκε και εξορίστηκε για τις ιδέες του.
Θάνατοι
1890 – Βίνσεντ Βαν Γκογκ, (Vincent van Gogh), Ολλανδός ζωγράφος. Γεννήθηκε στις 30 Μαρτίου 1853 και πέθανε στις 29 Ιουλίου 1890. Υπήρξε κορυφαία μορφή του μεταϊμπρεσιονισμού, με έργα όπως η «Έναστρη νύχτα», τα «Ηλιοτρόπια» και η σειρά αυτοπροσωπογραφιών του. Η ζωγραφική του ξεχώρισε για τα έντονα χρώματα, τις δυναμικές πινελιές και τη συναισθηματική ένταση. Έγινε ευρύτερα γνωστός μετά τον θάνατό του και επηρέασε καθοριστικά την εξέλιξη της σύγχρονης τέχνης.
2004 – Ρένα Βλαχοπούλου, Ελληνίδα ηθοποιός και τραγουδίστρια. Γεννήθηκε το 1923 στην Κέρκυρα και πέθανε στις 29 Ιουλίου 2004. Ξεκίνησε την καριέρα της ως τραγουδίστρια της τζαζ και αργότερα καθιερώθηκε ως μία από τις σημαντικότερες κωμικούς του ελληνικού θεάτρου και κινηματογράφου. Ξεχώρισε για τον αυθορμητισμό, τον αυτοσχεδιασμό και τη σκηνική της ενέργεια σε ταινίες όπως «Η χαρτοπαίχτρα», «Η Παριζιάνα», «Μια Ελληνίδα στο χαρέμι» και «Η Κόμισσα της Κέρκυρας».
Εορτολόγιο
Θεόδοτος, Καλλίνικος
