Σακίδιο έκτακτης ανάγκης: Τι πρέπει να περιλαμβάνει, γιατί η ΕΕ ζητά από τους πολίτες αυτάρκεια για 72 ώρες και τι ισχύει στην Ελλάδα

Ένα οργανωμένο σχέδιο για έκτακτη ανάγκη, που περιλαμβάνει αποθέματα τροφίμων, νερού και φαρμάκων, μαζί με ένα σακίδιο πρώτης ανάγκης, μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμο στις πρώτες ημέρες μιας σοβαρής κρίσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητά από τους πολίτες στην Ευρώπη να προετοιμαστούν, ώστε να μπορούν να καλύπτουν τις στοιχειώδεις ανάγκες τους για τουλάχιστον 72 ώρες εάν διακοπούν βασικές υπηρεσίες ή αργήσει να κινητοποιηθεί ο αρμόδιος κρατικός μηχανισμός.

Οι νέες ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές για την ετοιμότητα σε έκτακτες καταστάσεις έχουν φέρει το ζήτημα στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Πηγές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής απάντησαν σε ερωτήσεις του Αθηναϊκού-Μακεδονικού Πρακτορείου Ειδήσεων, παρουσιάζοντας τη λογική πίσω από τις προτάσεις και εξηγώντας γιατί τα νοικοκυριά χρειάζεται να μπορούν να αυτοεξυπηρετούνται για τρεις ημέρες.

Όπως αναφέρουν, η νέα προσέγγιση σηματοδοτεί «η μετάβαση από το στρατηγικό σχεδιασμό στην καθημερινή εφαρμογή, με στόχο τη δημιουργία μιας κοινής κουλτούρας ετοιμότητας σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή κοινωνία».

Στις 3 Νοεμβρίου 2026, στο Ευρωπαϊκό Φόρουμ Πολιτικής Προστασίας, η επίτροπος Ισότητας, Ετοιμότητας και Διαχείρισης Κρίσεων Hadja Lahbib παρουσίασε τις κατευθυντήριες γραμμές. Η πρωτοβουλία περιλαμβανόταν από την αρχή στις δράσεις που πρότεινε η Στρατηγική Ετοιμότητας της ΕΕ, η οποία ανακοινώθηκε τον Μάρτιο του 2025. Με τις νέες οδηγίες η Επιτροπή υλοποιεί όσα είχε δεσμευτεί να κάνει και περνά «στο επόμενο βήμα της ίδιας προσπάθειας, εξειδικεύοντας τις δράσεις που απαιτούνται για τη συστηματική ενίσχυση της ετοιμότητας των πολιτών σε όλα τα κράτη μέλη».

Την ανάγκη για ενισχυμένη πρόληψη απέναντι σε κρίσεις που οφείλονται είτε σε φυσικά φαινόμενα είτε σε ανθρώπινες δραστηριότητες επισημαίνει ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ, Ευθύμης Λέκκας, ομότιμος καθηγητής Δυναμικής Τεκτονικής, Εφαρμοσμένης Γεωλογίας και Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών στο ΕΚΠΑ. Ο ίδιος κρίνει θετικά τις συστάσεις της ΕΕ, διευκρινίζοντας, ωστόσο, ότι «αυτό δεν ενέχει σε καμία περίπτωση τη λογική του εκφοβισμού».

Οι τέσσερις βασικές προτεραιότητες της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας

Κατά την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι κρίσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη εμφανίζονται όλο και συχνότερα και παρουσιάζουν μεγαλύτερη πολυπλοκότητα. Γι’ αυτό ενισχύει τις πρωτοβουλίες της, με στόχο ένα αποτελεσματικότερο πλαίσιο προετοιμασίας για τους πολίτες και τις κοινότητες.

Οι κατευθυντήριες γραμμές που παρουσίασε η Hadja Lahbib στις 3 Νοεμβρίου 2026 βασίζονται σε τέσσερις κύριες προτεραιότητες:

Να μπορούν οι πολίτες να εξασφαλίζουν τις βασικές τους ανάγκες για διάστημα τουλάχιστον 72 ωρών.

Να ενταχθεί από τις μικρές ηλικίες η εκπαίδευση για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης.

Να διασφαλιστούν η συμμετοχή και η προστασία των ατόμων με αναπηρία.

Να βελτιωθεί η ενημέρωση του κοινού σχετικά με ενδεχόμενους κινδύνους και απειλές.

Εξηγώντας τη σημασία της πρωτοβουλίας, πηγές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναφέρουν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ:

«Η Επιτροπή δεν επαναλαμβάνει απλώς τις προτεινόμενες δράσεις του 2025. Είχε ήδη αναλάβει, στο πλαίσιο της Στρατηγικής για την Ένωση Ετοιμότητας που παρουσίασε το 2025, τη δέσμευση να αναπτύξει κατευθυντήριες γραμμές για την αυτάρκεια των πολιτών για τουλάχιστον 72 ώρες. Με τις κατευθυντήριες γραμμές, η Επιτροπή υλοποιεί αυτή τη δέσμευση και προχωρά στο επόμενο βήμα της ίδιας προσπάθειας, εξειδικεύοντας τις δράσεις που απαιτούνται για τη συστηματική ενίσχυση της ετοιμότητας των πολιτών σε όλα τα κράτη μέλη. Οι σύγχρονες κρίσεις μπορούν να προκαλέσουν ταυτόχρονες διακοπές σε βασικές υπηρεσίες, όπως η ηλεκτροδότηση, η υδροδότηση, οι επικοινωνίες και οι αλυσίδες εφοδιασμού. Κατά τις πρώτες ώρες μιας έκτακτης κατάστασης, οι αρμόδιες αρχές ενδέχεται να χρειαστούν χρόνο για να οργανώσουν την ανταπόκρισή τους και να προσεγγίσουν τις πληγείσες περιοχές»

Ποια είδη χρειάζεται να έχει το σακίδιο έκτακτης ανάγκης

Στον σχεδιασμό της ΕΕ βρίσκεται η δυνατότητα κάθε νοικοκυριού να καλύψει τις βασικές ανάγκες του κατά το πρώτο τριήμερο μιας κρίσης. Σε αυτό το διάστημα, οι δημόσιες υπηρεσίες και οι μηχανισμοί υποστήριξης ενδέχεται να βρίσκονται ακόμη στη διαδικασία οργάνωσης και παροχής βοήθειας.

Γι’ αυτό οι πολίτες καλούνται να έχουν αποθέματα πρώτης ανάγκης και ένα σακίδιο με είδη χρήσιμα για διαφορετικές περιστάσεις. Σε αυτά περιλαμβάνονται πόσιμο νερό, τρόφιμα, φάρμακα, καθώς και εναλλακτικές λύσεις για θέρμανση, ψύξη και φωτισμό.

Όπως επισημαίνουν ειδικότερα οι πηγές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, «Στην πράξη, οι πολίτες θα ενθαρρύνονται να διατηρούν βασικά αποθέματα νερού, τροφίμων και φαρμάκων, αλλά και να αποκτούν δεξιότητες όπως οι πρώτες βοήθειες και η διαχείριση έκτακτων καταστάσεων».

Η συγκέντρωση προμηθειών είναι μόνο ένα μέρος της προετοιμασίας. Η Επιτροπή θέλει να κάνει την εκπαίδευση γύρω από την ετοιμότητα μέρος της καθημερινής ζωής, με αφετηρία το σχολείο. Επιδίωξη είναι τα παιδιά, από μικρή ηλικία, να μαθαίνουν να εντοπίζουν επικίνδυνες περιστάσεις, να κρίνουν τις πληροφορίες που δέχονται και να γνωρίζουν πώς να ζητούν βοήθεια.

Μέριμνα προβλέπεται επίσης για τα άτομα με αναπηρία, ώστε τα συστήματα προειδοποίησης και οι διαδικασίες εκκένωσης να είναι προσβάσιμα και να μπορούν να τους εξυπηρετούν αποτελεσματικά. Στην πρωτοβουλία εντάσσεται ακόμη η καταπολέμηση της παραπληροφόρησης, μεταξύ άλλων και του υλικού που παράγεται με τεχνολογίες deepfake.

Οι πηγές διευκρινίζουν ότι οι οδηγίες έρχονται σε συνέχεια των σχεδιασμών που είχαν ανακοινωθεί το 2025 και πλέον περιλαμβάνουν συγκεκριμένα μέτρα. Όπως σημειώνουν, «Οι νέες κατευθυντήριες γραμμές, που δημοσιεύθηκαν στις 3 Νοεμβρίου 2026, είχαν προαναγγελθεί ως προτεινόμενες δράσεις της Στρατηγικής Ετοιμότητας της ΕΕ του Μαρτίου του 2025 και τις μετατρέπουν σε συγκεκριμένα μέτρα».

Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, πριν από την οριστικοποίησή τους πραγματοποιήθηκε εκτεταμένη διαβούλευση: «πριν την εκπόνηση των κατευθυντήριων γραμμών, η Επιτροπή διοργάνωσε, μεταξύ άλλων, σειρά τεχνικών διαβουλεύσεων με εμπειρογνώμονες από όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ καθώς και τρεις διήμερες συνεδριάσεις (Μάρτιος-Απρίλιος-Μάιος 2026) ομάδας 150 τυχαία επιλεγμένων πολιτών από όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, οι συστάσεις των οποίων είναι δημόσια διαθέσιμες».

Μεταξύ των προτάσεων είναι και η θέσπιση ετήσιας Ημέρας Ετοιμότητας της ΕΕ, με ημερομηνία διεξαγωγής την 23η Οκτωβρίου. Η πρώτη εκδήλωση θα γίνει το 2027, ώστε η πρόληψη και η ετοιμότητα να έχουν μόνιμη παρουσία στη δημόσια ζωή της Ευρώπης.

Γιατί ορίστηκε η ετοιμότητα των 72 ωρών

Η επιλογή του ορίου των τριών ημερών έγινε για συγκεκριμένο λόγο. Όπως διευκρίνισε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, πρόκειται για ένα ελάχιστο σημείο αναφοράς, ώστε τα νοικοκυριά να μπορούν να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες στο αρχικό στάδιο μιας έκτακτης κατάστασης.

Μια μεγάλης κλίμακας κρίση μπορεί να επηρεάσει συγχρόνως πολλές υποδομές και υπηρεσίες, αναφέρουν οι αρμόδιες πηγές: την ηλεκτροδότηση, την υδροδότηση και τις τηλεπικοινωνίες καθώς και τον εφοδιασμό της αγοράς. Υπό αυτές τις συνθήκες, ενδέχεται οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης να χρειαστούν χρόνο για να συντονίσουν την επέμβασή τους και να προσεγγίσουν κάθε πληγείσα περιοχή.

Η πρόβλεψη για αυτονομία τριών ημερών έχει, συνεπώς, στόχο να αποσυμφορήσει τους μηχανισμούς άμεσης βοήθειας, ώστε να δώσουν προτεραιότητα στους ανθρώπους με τις πιο επείγουσες ανάγκες.

Οι πηγές της Επιτροπής διευκρινίζουν: «Με αυτόν τον τρόπο περιορίζεται η άμεση εξάρτηση από τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης, οι οποίες μπορούν να επικεντρωθούν σε όσους χρειάζονται επειγόντως βοήθεια. Το συγκεκριμένο χρονικό περιθώριο δεν σημαίνει ότι μια κρίση θα έχει οπωσδήποτε τελειώσει μέσα σε τρεις ημέρες ή ότι η βοήθεια θα καθυστερήσει για το ίδιο χρονικό διάστημα. Σημαίνει ότι οι πολίτες μπορούν να είναι κατάλληλα προετοιμασμένοι, διαθέτοντας βασικά αγαθά, ένα οικογενειακό σχέδιο έκτακτης ανάγκης και τις απαραίτητες γνώσεις για να διαχειριστούν τις πρώτες δύσκολες ώρες».

Ο Ευθύμης Λέκκας συνδέει το διάστημα αυτό και με τις εκτιμήσεις για τον χρόνο αποκατάστασης μιας σοβαρής ζημιάς σε βασικά δίκτυα. Όπως αναφέρει, οι υπολογισμοί δείχνουν ότι μια βλάβη σε δίκτυο ενέργειας ή ύδρευσης μπορεί να διαρκέσει περίπου τόσο.

Λέκκας: «Σε θετική κατεύθυνση τα μέτρα, συμβάλλοντας στη μείωση της τρωτότητας και στη βελτίωση της ανθεκτικότητας»

Ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ, Ευθύμης Λέκκας, αξιολογεί θετικά τις νέες κατευθυντήριες γραμμές της Ευρώπης. Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, σημειώνει ότι η υιοθέτηση τέτοιων μέτρων μπορεί να περιορίσει τις αδυναμίες των συστημάτων και να ενισχύσει την ικανότητά τους να ανταποκρίνονται σε κρίσιμες καταστάσεις, καθώς «μειώνουν την τρωτότητα των συστημάτων και βελτιώνουν την ανθεκτικότητα».

Ο καθηγητής επισημαίνει ότι οι βασικές υπηρεσίες λειτουργούν συνήθως απρόσκοπτα και έτσι η πρόληψη δεν βρίσκεται πάντα στο επίκεντρο της καθημερινότητας. Οι συνθήκες, όμως, στις οποίες έχει συνηθίσει ο κόσμος μπορούν να αλλάξουν ξαφνικά εξαιτίας φυσικών φαινομένων ή ανθρώπινων δραστηριοτήτων.

Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, «Όλα αυτά τα φαινόμενα μας ξεβολεύουν και μπορεί να καταστούν επιβλαβή, έχοντας ουσιαστικά συνηθίσει σε έναν τρόπο ζωής ο οποίος δεν δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στην πρόληψη».

Ο κ. Λέκκας επικαλείται το ενδεχόμενο να διακοπεί για μεγάλο διάστημα η ηλεκτροδότηση ή η υδροδότηση της Αθήνας, προκειμένου να αναδείξει την αξία της προετοιμασίας. Ένας σεισμός, μια πυρκαγιά ή άλλη έκτακτη κατάσταση θα μπορούσε να προκαλέσει τέτοια διακοπή, με συνέπειες για την καθημερινότητα χιλιάδων νοικοκυριών.

Ως μέτρο αντιμετώπισης μιας προσωρινής διακοπής νερού, προτείνει να διατηρούν τα νοικοκυριά διαθέσιμο απόθεμα. «Γιατί να μην έχουμε ένα απόθεμα νερού ο καθένας στο σπίτι έτσι ώστε να ξεπεράσει τις δύσκολες καταστάσεις. Δεν αναφέρομαι σε μία παντελή έλλειψη νερού για μεγάλο χρονικό διάστημα αλλά μία διακοπή νερού για τρεις μέρες μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή, μία διακοπή ηλεκτρικού ρεύματος», τονίζει.

Όπως υπογραμμίζει, η συγκεκριμένη νοοτροπία χρειάζεται να ενταχθεί στην καθημερινότητα και να μην εφαρμόζεται αποκλειστικά όταν ξεσπάσει κρίση. Η πρόνοια για βασικά εφόδια και η γνώση των αναγκαίων κινήσεων βοηθούν στην αντιμετώπιση απρόβλεπτων συμβάντων και ενισχύουν την ασφάλεια των πολιτών.

Ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ τονίζει επίσης ότι η προετοιμασία δεν αποσκοπεί στο να προκαλέσει ανησυχία ούτε προϋποθέτει ότι επίκειται καταστροφή. Είναι μια πρακτική μορφή πρόληψης, χρήσιμη και για περιστατικά που δεν έχουν κατ’ ανάγκη μεγάλη έκταση.

Οι οδηγίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δεν είναι υποχρεωτικές

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διευκρινίζει ακόμη ότι οι νέες κατευθύνσεις δεν έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα. Για την κατάρτισή τους συνεργάστηκαν ειδικοί από τα κράτη μέλη, εθνικές υπηρεσίες πολιτικής προστασίας, ενδιαφερόμενοι φορείς και πολίτες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δημιουργείται υποχρεωτικό πλαίσιο.

Οι πηγές της Επιτροπής διευκρινίζουν ότι «είναι μη δεσμευτικές και δεν προβλέπουν κυρώσεις σε περίπτωση μη εφαρμογής τους, ούτε επιβάλλουν ένα ενιαίο εθνικό σχέδιο ετοιμότητας».

Κάθε κυβέρνηση κράτους μέλους διατηρεί την ευθύνη να σχεδιάσει και να εφαρμόσει τα εθνικά μέτρα, με βάση τις ιδιαίτερες συνθήκες, τους κινδύνους και τις ανάγκες της χώρας της.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει: «Τα κράτη μέλη παραμένουν υπεύθυνα για την ανάπτυξη των δικών τους μέτρων, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες εθνικές συνθήκες, τους κινδύνους και τις ανάγκες τους. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστηρίζει τα κράτη μέλη μέσω κατευθυντήριων γραμμών, διασυνοριακών αξιολογήσεων κινδύνων, ανταλλαγής καλών πρακτικών, εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων και κοινών ασκήσεων. Παράλληλα, ενισχύει τη συνεργασία μέσω του Δικτύου Γνώσεων της ΕΕ για την Πολιτική Προστασία και του Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας της ΕΕ, μέσω του οποίου μπορεί να κινητοποιηθεί βοήθεια όταν μια κρίση υπερβαίνει τις εθνικές δυνατότητες. Επιπλέον, το άρθρο 110 του Ευρωπαϊκού Κώδικα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών περιλαμβάνει πρόβλεψη για τη δημόσια προειδοποίηση των πολιτών μέσω δικτύων κινητών επικοινωνιών. Συνεπώς, στόχος της ΕΕ είναι να ενθαρρύνει και να υποστηρίξει όλα τα κράτη μέλη να ενισχύσουν την ετοιμότητά τους, χωρίς να υποκαθιστά τις εθνικές αρχές».

Οι κατευθύνσεις για την πολιτική προστασία στην Ελλάδα

Αρμόδιες πηγές της Πολιτικής Προστασίας σημειώνουν ότι στην Ελλάδα, μέχρι στιγμής, δεν έχει διαμορφωθεί αντίστοιχο πλαίσιο με τις συγκεκριμένες ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές.

Παράλληλα, έχουν ήδη δημοσιευτεί γενικές οδηγίες προστασίας για φυσικούς κινδύνους και για άλλα περιστατικά, μεταξύ των οποίων βιομηχανικά ατυχήματα και συμβάντα Χημικών, Βιολογικών, Ραδιολογικών και Πυρηνικών απειλών (ΧΒΡΠ). Οι πληροφορίες αυτές βρίσκονται στην επίσημη ιστοσελίδα του υπουργείου.

Οι ίδιες πηγές τονίζουν ότι το σύστημα κατανομής αρμοδιοτήτων για τη διαχείριση κρίσεων διαφέρει από χώρα σε χώρα στην Ευρώπη. Οι χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά και του Νότου ακολουθούν διαφορετικές προσεγγίσεις, ενώ στη νότια Ευρώπη οι ευθύνες μοιράζονται κατά κύριο λόγο ανάμεσα στις υπηρεσίες Πολιτικής Προστασίας και την Άμυνα, ανάλογα με τη φύση και το είδος της κρίσης.