Οι κάστορες αναδεικνύονται σε απρόσμενο σύμμαχο της Ευρώπης απέναντι στις ολοένα πιο έντονες πυρκαγιές, καθώς τα φράγματά τους δημιουργούν υγροτόπους που συγκρατούν νερό, κρατούν τη βλάστηση υγρή και μπορούν να λειτουργήσουν ως φυσικές αντιπυρικές ζώνες. Επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι οι περιοχές όπου δραστηριοποιούνται πλήττονται λιγότερο από τις φωτιές, ενώ ταυτόχρονα βοηθούν και στην αποκατάσταση των καμένων εκτάσεων, περιορίζοντας πλημμύρες και βελτιώνοντας την ποιότητα του νερού.
Πιο αναλυτικά
Οι καταστροφικές πυρκαγιές που πλήττουν την Ευρώπη αναδεικνύουν για ακόμη μία φορά τα όρια των ανθρώπινων μηχανισμών πυρόσβεσης απέναντι σε ακραία και ολοένα πιο έντονα φαινόμενα. Ένας απρόσμενος σύμμαχος, ωστόσο, φαίνεται ότι μπορεί να συμβάλει τόσο στον περιορισμό των πυρκαγιών όσο και στην αποκατάσταση των καμένων εκτάσεων: ο κάστορας.
Η χαρακτηριστική συνήθεια των καστόρων να κατασκευάζουν φράγματα μεταμορφώνει μικρά ποτάμια και ρυάκια σε εκτεταμένους υγροτόπους. Οι περιοχές αυτές διατηρούν περισσότερο νερό, παραμένουν πράσινες ακόμη και κατά τη διάρκεια παρατεταμένων ξηρασιών και μπορούν να λειτουργήσουν ως φυσικές αντιπυρικές ζώνες.
Η συμβολή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι υψηλές θερμοκρασίες και οι περιορισμένες βροχοπτώσεις έχουν τροφοδοτήσει μεγάλες πυρκαγιές στη Γαλλία και στην Ισπανία. Περισσότερα από 80.000 εκτάρια έχουν καεί στην Ισπανία και περίπου 42.000 στη Γαλλία, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες κάτοικοι έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τις εστίες τους.
Γιατί οι υγρότοποι των καστόρων δεν καίγονται εύκολα
Ακόμη και λίγες ημέρες ακραίας ζέστης αρκούν για να εξατμιστεί μεγάλο μέρος της υγρασίας από τα χόρτα, τους θάμνους και τα δέντρα. Η αποξηραμένη βλάστηση γίνεται εύφλεκτη, με αποτέλεσμα μια σπίθα, ένα αποτσίγαρο ή μια απρόσεκτη χρήση φωτιάς να μπορεί να προκαλέσει μεγάλη πυρκαγιά.
Οι κάστορες, όμως, αλλάζουν αυτή την ισορροπία. Κατασκευάζοντας φράγματα και ανοίγοντας κανάλια, επιβραδύνουν τη ροή των ποταμών και απλώνουν το νερό σε μεγαλύτερες εκτάσεις. Το έδαφος παραμένει υγρό, η στάθμη των υπόγειων υδάτων αυξάνεται και η βλάστηση διατηρείται πράσινη για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Όταν ξεσπά μια πυρκαγιά, οι φλόγες ακολουθούν συνήθως την ευκολότερη διαδρομή, δηλαδή τις ξερές και εύφλεκτες περιοχές. Αντίθετα, δυσκολεύονται να περάσουν μέσα από τους υγροτόπους και την υγρή βλάστηση γύρω από τα φράγματα των καστόρων.
Με αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται πράσινοι διάδρομοι, οι οποίοι μπορούν να επιβραδύνουν ή ακόμη και να ανακόψουν την πορεία της φωτιάς. Παράλληλα, οι συγκεκριμένες περιοχές προσφέρουν καταφύγιο σε ζώα που δεν μπορούν να απομακρυνθούν γρήγορα, όπως βάτραχοι, ψάρια και μικρά θηλαστικά.
Η πράσινη «όαση» που σώθηκε από μια τεράστια πυρκαγιά
Χαρακτηριστικό παράδειγμα καταγράφηκε το φθινόπωρο του 2020, όταν η πυρκαγιά East Troublesome έπληξε το Κολοράντο των ΗΠΑ. Οι φλόγες, ενισχυμένες από ισχυρούς ανέμους, πέρασαν μέσα από το Εθνικό Πάρκο των Βραχωδών Ορέων, καταστρέφοντας εκατοντάδες σπίτια και καίγοντας σχεδόν 200.000 στρέμματα.
Μετά την πυρκαγιά, αεροφωτογραφίες αποκάλυψαν τεράστιες εκτάσεις καμένου δάσους. Ανάμεσα στη στάχτη, ωστόσο, διακρινόταν μια πράσινη περιοχή που είχε παραμείνει σχεδόν ανέπαφη. Επρόκειτο για έναν υγρότοπο ο οποίος είχε δημιουργηθεί από κάστορες.
Η εικόνα αυτή ενίσχυσε το ενδιαφέρον των επιστημόνων για τον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν τα συγκεκριμένα ζώα στην προστασία των οικοσυστημάτων από τις πυρκαγιές.
Μελέτη του 2020, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Smokey the Beaver», εξέτασε στοιχεία βλάστησης από πέντε μεγάλες πυρκαγιές στις δυτικές ΗΠΑ. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι διάδρομοι στους οποίους υπήρχαν φράγματα καστόρων επηρεάστηκαν πολύ λιγότερο από τις φωτιές σε σύγκριση με περιοχές χωρίς κάστορες.
Κατά μέσο όρο, η υγεία της βλάστησης στις περιοχές χωρίς φράγματα καστόρων επιδεινώθηκε περίπου τρεις φορές περισσότερο κατά τη διάρκεια των πυρκαγιών.
Εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού
Νεότερη επιστημονική έρευνα εξέτασε την πιθανή επίδραση των καστόρων στη Σιέρα Νεβάδα της Καλιφόρνιας, μια περιοχή που αντιμετωπίζει υψηλό κίνδυνο τόσο ξηρασίας όσο και πυρκαγιών.
Οι ερευνητές υπολόγισαν ότι, παρά τη μεγάλη μείωση του πληθυσμού τους σε σχέση με το παρελθόν, εξακολουθεί να υπάρχει σημαντική δυνατότητα δημιουργίας φραγμάτων στις λεκάνες απορροής της περιοχής.
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς τους, τα φράγματα των καστόρων θα μπορούσαν να αποθηκεύσουν συνολικά περίπου 120 εκατομμύρια κυβικά μέτρα επιφανειακού νερού και να συμβάλουν στη δημιουργία περίπου 2.200 τετραγωνικών χιλιομέτρων ανθεκτικών στη φωτιά εκτάσεων.
Οι μεγαλύτερες δυνατότητες καταγράφονται μάλιστα σε ποτάμια και ρέματα που βρίσκονται σε περιοχές υψηλού κινδύνου για πυρκαγιές και ξηρασία.
Οι επιστήμονες διευκρινίζουν ότι οι κάστορες δεν μπορούν να εξαλείψουν τον κίνδυνο των πυρκαγιών ούτε να αντικαταστήσουν την οργανωμένη πρόληψη και πυρόσβεση. Μπορούν, ωστόσο, να αποτελέσουν μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής για τη διαχείριση του νερού και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων.
Πώς βοηθούν τις καμένες περιοχές να ανακάμψουν
Η συμβολή των καστόρων δεν περιορίζεται στην πρόληψη της εξάπλωσης των πυρκαγιών. Οι υγρότοποι που δημιουργούν ενδέχεται να βοηθούν και στην αποκατάσταση των τοπίων μετά την καταστροφή.
Οι φωτιές αποσταθεροποιούν το έδαφος και καταστρέφουν τις ρίζες που συγκρατούν το χώμα. Έτσι, όταν ακολουθήσουν βροχές ή λιώσει το χιόνι, μεγάλες ποσότητες νερού, λάσπης και καμένων υπολειμμάτων παρασύρονται προς τα ποτάμια. Το φαινόμενο αυξάνει τον κίνδυνο πλημμυρών και υποβαθμίζει την ποιότητα του νερού.
Ερευνητές από το Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Κολοράντο τοποθέτησαν τεχνητά φράγματα, κατασκευασμένα σύμφωνα με το πρότυπο των φραγμάτων των καστόρων, σε περιοχές που είχαν πληγεί από πυρκαγιές.
Στόχος τους ήταν να εξετάσουν εάν οι κατασκευές αυτές μπορούν να επιβραδύνουν τη ροή του νερού και να το διοχετεύσουν στις γύρω πλημμυρικές πεδιάδες. Όταν η ταχύτητα του νερού μειώνεται, τα ιζήματα κατακάθονται στον πυθμένα αντί να μεταφέρονται σε κατοικημένες περιοχές ή εγκαταστάσεις επεξεργασίας νερού.
Τα πρώτα αποτελέσματα δείχνουν ότι τα τεχνητά φράγματα μπορούν να βελτιώσουν την ποιότητα του νερού. Οι ερευνητές εξετάζουν πλέον κατά πόσο η συγκεκριμένη μέθοδος μπορεί να εφαρμοστεί αποτελεσματικά σε μεγάλη κλίμακα.
Η εντυπωσιακή επιστροφή των καστόρων στην Ευρώπη
Οι κάστορες είχαν κάποτε φτάσει στα όρια της εξαφάνισης στην Ευρώπη, καθώς κυνηγήθηκαν μαζικά για τη γούνα, το κρέας και το καστόριο, μια ουσία που παράγεται από αδένες τους και χρησιμοποιούνταν σε αρώματα και φάρμακα.
Η αυστηρότερη νομοθετική προστασία και τα προγράμματα επανεισαγωγής άλλαξαν, ωστόσο, την εικόνα. Από το 1960 έως το 2016, ο πληθυσμός των ευρωπαϊκών καστόρων, χωρίς να υπολογίζεται η Ρωσία, αυξήθηκε κατά περίπου 16.000%, ξεπερνώντας τα 1,2 εκατομμύρια ζώα.
Παράλληλα, η γεωγραφική τους εξάπλωση αυξήθηκε κατά περίπου 835% από το 1955 έως το 2020. Το 2023, κάστορες επανεισήχθησαν και στο Εθνικό Πάρκο Κερνγκόρμς της Σκωτίας.
Η επιστροφή τους συνοδεύεται από οφέλη που δεν περιορίζονται στις πυρκαγιές. Τα φράγματά τους μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο πλημμυρών, να συγκρατήσουν νερό σε περιόδους ξηρασίας, να βελτιώσουν την ποιότητά του και να δημιουργήσουν ενδιαιτήματα για πολλά είδη φυτών και ζώων.
Καθώς οι πυρκαγιές γίνονται συχνότερες και εντονότερες, οι υγρότοποι των καστόρων αποκτούν μεγαλύτερη αξία. Δεν αποτελούν πανάκεια απέναντι στην κλιματική κρίση, αλλά ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η αποκατάσταση της φύσης μπορεί να λειτουργήσει ως συμπληρωματικό μέσο προστασίας.
Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά η οργάνωση Rewilding Europe, η αξία των περιοχών στις οποίες δραστηριοποιούνται κάστορες δεν πρέπει να υποτιμάται: το νερό, άλλωστε, δεν καίγεται.
Πηγή: euronews.com
