Την 1η Νοεμβρίου 1940, στα δύσβατα υψώματα της Πίνδου, ένας 29χρονος υπολοχαγός οδηγούσε τους άνδρες του σε νέα επίθεση κατά των ιταλικών δυνάμεων. Ήταν ο Αλέξανδρος Διάκος, με καταγωγή από τη μικρή Χάλκη των Δωδεκανήσων. Πολυβολισμός έβαλε πρόωρο τέλος στη ζωή του και τον κατέγραψε ανάμεσα στους πρώτους ήρωες του Ελληνοϊταλικού Πολέμου. Έγινε ο πρώτος αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού Ξηράς που σκοτώθηκε στη μάχη.
Η ιστορία του είχε μια ακόμη συγκλονιστική διάσταση: η γενέτειρα και ο τόπος όπου μεγάλωσε βρίσκονταν τότε υπό ιταλική κατοχή. Τα Δωδεκάνησα δεν είχαν ενταχθεί ακόμη στο ελληνικό κράτος. Παρ’ όλα αυτά, ο ίδιος επέλεξε να καταταγεί στον Ελληνικό Στρατό, έχοντας επίγνωση πως ενδέχεται να πολεμούσε κάποτε εναντίον της χώρας που κατείχε τον τόπο καταγωγής του.
Η ζωή και η θυσία του Αλέξανδρου Διάκου, 86 χρόνια μετά, αναδεικνύουν μια λιγότερο γνωστή όψη του έπους του 1940. Από ένα μικρό αιγαιοπελαγίτικο νησί ξεκίνησε η διαδρομή του, που τον οδήγησε στα θρανία του Βενετοκλείου Γυμνασίου στη Ρόδο και κατόπιν στις μάχες της Πίνδου. Δεν πρόλαβε, όμως, να δει τη Δωδεκάνησο ελεύθερη.
«Τον ηρωισμό του τον διδάσκουν ακόμη και σήμερα στους Ευέλπιδες»
Η μνήμη του Αλέξανδρου Διάκου διατηρείται ζωντανή στη Χάλκη και στη Ρόδο, αλλά και στην Πίνδο, στην περιοχή όπου σκοτώθηκε πολεμώντας, γεγονός που προκαλεί ιδιαίτερη συγκίνηση.
Με αφορμή τη συμπλήρωση 86 ετών από τη θυσία του, ο δήμαρχος Χάλκης Άγγελος Φραγκάκης μίλησε στο Αθηναϊκό – Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων και αναφέρθηκε στις τιμές που εξακολουθούν να αποδίδονται στον αξιωματικό από τα Δωδεκάνησα.
«Αυτό που είναι συγκλονιστικό είναι ότι ακόμη και σήμερα οι άνθρωποι του χωριού όπου έπεσε τον μνημονεύουν και τον κλαίνε. Τον θεωρούν δικό τους παιδί. Έναν άνθρωπο που άφησε την πατρίδα του, άφησε την οικογένειά του και πήγε να σκοτωθεί στα δικά τους χώματα. Είναι κάτι εξαιρετικά τιμητικό και συγκινητικό», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Ο κ. Φραγκάκης θυμήθηκε επίσης ένα περιστατικό από προηγούμενη παρουσία του στις ετήσιες εκδηλώσεις μνήμης, το οποίο, όπως ανέφερε, παραμένει ανεξίτηλο στη μνήμη του.
«Θυμάμαι έναν ταξίαρχο, ο οποίος μου έσφιξε το χέρι και μου είπε: “Δήμαρχε, εμείς τον ηρωισμό του Αλέξανδρου Διάκου τον διδάσκουμε στους Ευέλπιδες”. Ήταν μια πολύ σπουδαία κουβέντα, γι’ αυτό και την αναφέρω», σημείωσε.
Ο δήμαρχος αναφέρθηκε στις δύσκολες συνθήκες των μαχών στην Πίνδο και υπογράμμισε τον ιδιαίτερο συμβολισμό που είχε η θυσία ενός νέου από τα Δωδεκάνησα, τα οποία τελούσαν υπό ιταλική κυριαρχία.
«Θα μπορούσε να παραμείνει στον τόπο του, κοντά στην οικογένειά του. Εκείνος όμως, επέλεξε να βρεθεί στο μέτωπο, να πολεμήσει για την πατρίδα και να υπερασπιστεί τα εδάφη της», υπογράμμισε.
Από τη Χάλκη και τη Ρόδο στη Σχολή Ευελπίδων
Το 1911 γεννήθηκε στη Χάλκη ο Αλέξανδρος Διάκος, όταν τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία, λίγο πριν τα καταλάβουν οι Ιταλοί το 1912.
Στη Ρόδο πέρασε σημαντικό μέρος της παιδικής και νεανικής του ζωής, φοιτώντας στο ιστορικό Βενετόκλειο Γυμνάσιο. Το όνομά του βρίσκεται στην αναμνηστική πλάκα του σχολείου, μαζί με εκείνα παλαιών μαθητών που θυσιάστηκαν για την πατρίδα.
Το 1929 έφυγε για την Αθήνα, με στόχο να ακολουθήσει στρατιωτική καριέρα. Φοίτησε στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, αποφοίτησε το 1934 και κατατάχθηκε ως αξιωματικός στον Ελληνικό Στρατό.
Για έναν νέο από τόπο που δεν είχε ακόμη ελευθερωθεί, η απόφαση αυτή είχε ξεχωριστή σημασία. Τα Δωδεκάνησα εξακολουθούσαν να διοικούνται από την Ιταλία, ενώ η ένωση με την Ελλάδα παρέμενε διαχρονικός πόθος των κατοίκων τους.
Ο Αλέξανδρος Διάκος δεν έζησε ώστε να δει την πατρίδα του να ενσωματώνεται στον εθνικό κορμό. Η θυσία του, όμως, συνέδεσε το όνομά του με τον αγώνα των Δωδεκανησίων για την ελευθερία.
Η ύστατη σύγκρουση στο ύψωμα της Τσούκας
Όταν κηρύχθηκε ο πόλεμος στις 28 Οκτωβρίου 1940, ο Αλέξανδρος Διάκος υπηρετούσε ως υπολοχαγός και διοικούσε τον 2ο Λόχο του 4ου Συντάγματος Πεζικού. Η μονάδα του ανήκε στο Απόσπασμα Πίνδου, με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη.
Στις πρώτες ημέρες του πολέμου οι ελληνικές δυνάμεις βρέθηκαν αντιμέτωπες με ιδιαίτερα αντίξοες συνθήκες, καθώς επιχειρούσαν να σταματήσουν την προέλαση της ιταλικής μεραρχίας αλπινιστών «Τζούλια» σε εξαιρετικά δύσβατα βουνά.
Την 1η Νοεμβρίου 1940, ο λόχος του Διάκου πήρε μέρος στις επιχειρήσεις για την ανακατάληψη του υψώματος Τσούκα, ανάμεσα στη Ζούζουλη Καστοριάς και τη Φούρκα Ιωαννίνων.
Η Τσούκα είχε στρατηγική αξία για τις επιχειρήσεις της περιοχής και οι σφοδρές μάχες οδήγησαν τις αντίπαλες δυνάμεις να διεκδικούν επανειλημμένα τον έλεγχό της.
Όπως καταγράφει στην ιστορική του αναφορά ο ταγματάρχης Ιωάννης Καραβίας, την οποία αναδημοσιεύει και ο Δήμος Χάλκης, ο νεαρός υπολοχαγός έδειξε αξιοσημείωτη αποφασιστικότητα και ανασυγκρότησε τους στρατιώτες του, παρά τα αδιάκοπα πυρά από τα ιταλικά πολυβόλα.
Στην πρώτη γραμμή, ο Διάκος ενθάρρυνε τους άνδρες του και τους οδηγούσε σε διαδοχικές επιθέσεις κατά των ιταλικών θέσεων. Σε μια νέα έφοδο, προχωρώντας μπροστά από τους στρατιώτες του, χτυπήθηκε θανάσιμα από ριπή πολυβόλου. Η ημερομηνία ήταν η 1η Νοεμβρίου 1940· ο Αλέξανδρος Διάκος σκοτώθηκε σε ηλικία 29 ετών.
Οι επιχειρήσεις για την Τσούκα συνεχίστηκαν και στις 2 Νοεμβρίου οι ελληνικές δυνάμεις πέτυχαν να ανακαταλάβουν το ύψωμα.
Στρατιωτικές αναφορές, μαρτυρίες συμπολεμιστών και ιστορικές καταγραφές διαφύλαξαν την ιστορία της τελευταίας μάχης του. Τα στοιχεία αυτά αποτυπώνουν την αποφασιστικότητα και το θάρρος του νεαρού αξιωματικού στις τελευταίες ώρες της ζωής του.
Η μνήμη του Διάκου συνδέει τη Χάλκη, τη Ρόδο και την Πίνδο
Η θυσία του Αλέξανδρου Διάκου έφερε σε έναν ξεχωριστό δεσμό τη Χάλκη, τη Ρόδο και τη Ζούζουλη Καστοριάς, τρεις τόπους που συνδέθηκαν για πάντα με τη σύντομη ζωή του.
Στον παραλιακό χώρο της Χάλκης βρίσκεται η προτομή του, πλάι σε εκείνη ενός ακόμη ήρωα, του Διογένη Φανουράκη. Στη Ρόδο, ο ανδριάντας του στο Μανδράκι, απέναντι από τα δικαστήρια και φιλοτεχνημένος από τον γλύπτη Κώστα Βαλσάμη, αποτελεί σημείο αναφοράς για τη δημόσια μνήμη της πόλης. Το όνομά του παραμένει επίσης συνδεδεμένο με το Βενετόκλειο Γυμνάσιο και τον ιστορικό αθλητικό σύλλογο Δωριέα.
Οι κάτοικοι της περιοχής της Πίνδου τιμούν κάθε χρόνο τον αξιωματικό που σκοτώθηκε υπερασπιζόμενος τον τόπο τους, κρατώντας ζωντανή την ιστορία του μέσα από τις εκδηλώσεις μνήμης.
Το 1947 τα Δωδεκάνησα πέρασαν στην ελληνική διοίκηση και στις 7 Μαρτίου 1948 ακολούθησε η επίσημη ενσωμάτωσή τους στην Ελλάδα. Ο Αλέξανδρος Διάκος δεν έζησε για να δει το όραμα της ελευθερίας των νησιών να γίνεται πραγματικότητα, όμως το όνομά του είχε ήδη ξεχωριστή θέση στην ιστορική συνείδηση των Δωδεκανησίων.
Ογδόντα έξι χρόνια αργότερα, η ιστορία του δεν εξαντλείται σε μια στρατιωτική αναφορά ή σε ένα μνημείο. Είναι η διαδρομή ενός νέου που μεγάλωσε στη Χάλκη και τη Ρόδο, έγινε Έλληνας αξιωματικός και βρέθηκε στην πρώτη γραμμή ενός πολέμου καθοριστικού για τη σύγχρονη ελληνική ιστορία.
Χαρακτηριστική ένδειξη ότι η θυσία του παραμένει ζωντανή είναι όσα είπε ο δήμαρχος Χάλκης στο ΑΠΕ-ΜΠΕ: μέχρι σήμερα, στα ορεινά χωριά της Πίνδου, όπως και στη Χάλκη και τη Ρόδο όπου έζησε, οι κάτοικοι εξακολουθούν να μνημονεύουν, να θυμούνται και να συγκινούνται με τη θυσία του Αλέξανδρου Διάκου.
