Δορυφόροι πάνω από το Αιγαίο: Πώς η νέα Διοίκηση Διαστήματος αλλάζει τα δεδομένα για την άμυνα της Ελλάδας

Σε περίπτωση κρίσης στο Αιγαίο, η έγκαιρη γνώση των κινήσεων των στρατιωτικών δυνάμεων μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με την ισχύ των οπλικών συστημάτων. Πού βρίσκονται τα πολεμικά πλοία της άλλης πλευράς; Υπάρχουν ενδείξεις συγκέντρωσης στρατευμάτων στα μικρασιατικά παράλια; Καταγράφεται ασυνήθιστη δραστηριότητα σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις; Και, κυρίως, πόσο γρήγορα μπορούν οι ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις να σχηματίσουν αξιόπιστη εικόνα των εξελίξεων χωρίς να χρειαστεί να ζητήσουν στοιχεία από ξένο πάροχο;

Η Διοίκηση Επιχειρήσεων Διαστήματος, που εγκαινιάστηκε μόλις χθες από τον υπουργό Εθνικής Άμυνας, Νίκο Δένδια, στην Αεροπορική Βάση Δεκέλειας, στο Τατόι, φιλοδοξεί να καλύψει ανάλογες επιχειρησιακές ανάγκες. Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, καθώς η Ελλάδα επιδιώκει μεγαλύτερη αυτονομία στην παρακολούθηση περιοχών στρατιωτικού ενδιαφέροντος και στις επικοινωνίες των Ενόπλων Δυνάμεων, με τη χρήση δορυφόρων σε τροχιά γύρω από τη Γη. Τι προσφέρει στην πράξη αυτή η κίνηση; «Πολλά» όπως δηλώνουν επιτελείς του Πενταγώνου. Ας δούμε αναλυτικά τις δυνατότητες.

Τι αποστολή έχει η νέα Διοίκηση και με ποιον τρόπο θα λειτουργεί

Στην Πολεμική Αεροπορία υπάγεται η Διοίκηση Επιχειρήσεων Διαστήματος. Αποστολή της είναι να συντονίζει και να αξιοποιεί επιχειρησιακά τις στρατιωτικές διαστημικές δυνατότητες της χώρας προς όφελος και των τριών Κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων: του Στρατού Ξηράς, του Πολεμικού Ναυτικού και της Πολεμικής Αεροπορίας. Στην πράξη, θα συλλέγει και θα αξιοποιεί πληροφορίες από δορυφόρους και συναφείς υποδομές, υποστηρίζοντας τις αποφάσεις των στρατιωτικών επιτελείων.

Ας εξετάσουμε ένα ενδεικτικό σενάριο: εντοπίζεται ασυνήθιστη κινητικότητα σε ναυτική βάση της ευρύτερης περιοχής. Έως σήμερα, η παρακολούθηση θα μπορούσε να στηρίζεται σε δεδομένα από ραντάρ, αεροσκάφη, υπηρεσίες πληροφοριών, συνεργαζόμενες χώρες ή εμπορικές δορυφορικές υπηρεσίες. Με τις εθνικές δυνατότητες που προβλέπεται να αναπτυχθούν, η Ελλάδα θα μπορεί να χρησιμοποιεί δικά της δορυφορικά δεδομένα και να συγκρίνει λήψεις της περιοχής από διαφορετικές χρονικές στιγμές. Με αυτόν τον τρόπο θα διαπιστώνεται αν εμφανίστηκαν νέα πλοία, αν μετακινήθηκαν στρατιωτικά μέσα ή αν σημειώθηκαν άλλες αξιοσημείωτες αλλαγές.

Η ταχύτερη μεταφορά των πληροφοριών στα αρμόδια επιτελεία αποτελεί το σημαντικότερο στοιχείο. Εφόσον αξιολογηθούν και επιβεβαιωθούν, τα δεδομένα μπορούν να αξιοποιηθούν στον επιχειρησιακό σχεδιασμό. Έτσι, ένα πολεμικό πλοίο, ένα μαχητικό αεροσκάφος ή μια μονάδα του Στρατού Ξηράς θα έχει στη διάθεσή της πληρέστερη εικόνα της κατάστασης, ακόμη και όταν το σχετικό συμβάν βρίσκεται πέρα από την εμβέλεια των δικών της αισθητήρων.

Τα νέα «μάτια» της Ελλάδας στο Διάστημα

Ο Νίκος Δένδιας παρουσίασε σχέδιο για την ανάπτυξη ακόμη 12 δορυφόρων διαφορετικών αποστολών, οι οποίοι θα ενισχύσουν τις υφιστάμενες δυνατότητες. Σε αυτούς περιλαμβάνονται έξι δορυφόροι οπτικής παρατήρησης, τρεις για τη συλλογή ηλεκτρονικών σημάτων και άλλοι τρεις με ειδικά ραντάρ.

Οι εικόνες της γήινης επιφάνειας που θα καταγράφουν οι έξι οπτικοί δορυφόροι θα δίνουν στοιχεία για στρατιωτικές εγκαταστάσεις, λιμάνια, αεροδρόμια και άλλες περιοχές ενδιαφέροντος. Συγκρίνοντας διαδοχικές λήψεις, θα μπορεί να εντοπίζεται κάθε μεταβολή που ενδέχεται να αποτελεί ένδειξη στρατιωτικής κινητικότητας. Η χρησιμότητά τους, ωστόσο, θα εξαρτάται από την ανάλυση των εικόνων, τις συνθήκες φωτισμού, τη νεφοκάλυψη και τη συχνότητα με την οποία θα φωτογραφίζεται κάθε περιοχή.

Οι τρεις δορυφόροι που θα φέρουν ραντάρ συνθετικού ανοίγματος, γνωστά διεθνώς ως SAR, έχουν ιδιαίτερη σημασία. Με τη χρήση ραδιοκυμάτων, τα συστήματα αυτά καταγράφουν την επιφάνεια της Γης και τη νύχτα ή με πυκνή συννεφιά, χωρίς να εξαρτώνται από το φυσικό φως του ήλιου. Η δυνατότητα αυτή έχει ξεχωριστή επιχειρησιακή αξία για την Ελλάδα, λόγω του εκτεταμένου θαλάσσιου χώρου, των εκατοντάδων νησιών και των αυξημένων αναγκών επιτήρησης. Οι άλλοι τρεις δορυφόροι θα είναι εξοπλισμένοι με συστήματα συλλογής ηλεκτρονικών σημάτων, τα λεγόμενα SIGINT. Ανάλογα με τις τεχνικές προδιαγραφές τους, οι αισθητήρες αυτού του τύπου μπορούν να εντοπίζουν και να αναλύουν συγκεκριμένες ηλεκτρονικές εκπομπές, συμβάλλοντας, για παράδειγμα, στον εντοπισμό δραστηριότητας στρατιωτικών ραντάρ ή άλλων συστημάτων. Τέτοιες πληροφορίες μπορεί να έχουν ιδιαίτερη αξία για την εκτίμηση των δυνατοτήτων και των κινήσεων μιας αντίπαλης δύναμης.

Τι αλλάζει για το Αιγαίο, τον Έβρο και την Ανατολική Μεσόγειο

Η γεωγραφική θέση της Ελλάδας κάνει πιο σαφή τα πρακτικά οφέλη ενός τέτοιου δικτύου. Η χώρα πρέπει να επιτηρεί μια ιδιαίτερα μεγάλη έκταση, από τα χερσαία σύνορα στον Έβρο έως τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, την Κρήτη και την Ανατολική Μεσόγειο. Η διαρκής κάλυψη όλων αυτών των περιοχών με συμβατικά μέσα απαιτεί σημαντικούς ανθρώπινους και οικονομικούς πόρους.

Η παρατήρηση από δορυφόρους μπορεί να βελτιώσει την επιτήρηση στρατιωτικών εγκαταστάσεων, να συνεισφέρει στον εντοπισμό συγκεντρώσεων δυνάμεων και να δώσει πρόσθετες πληροφορίες για την κίνηση πλοίων σε θαλάσσιες περιοχές ενδιαφέροντος. Για παράδειγμα, διαδοχικές δορυφορικές εικόνες από τον Έβρο θα μπορούσαν να καταγράψουν μεταβολές στη διάταξη στρατιωτικών μέσων κοντά στα σύνορα. Στο Αιγαίο, ανάλογα, θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για την παρακολούθηση δραστηριότητας σε συγκεκριμένες ναυτικές εγκαταστάσεις και λιμένες.

Η πληρέστερη γνώση της κατάστασης σε μια περιοχή μπορεί να διευκολύνει τον σχεδιασμό αποστολών επιτήρησης και αναγνώρισης, αλλά και στρατιωτικών επιχειρήσεων, αν αυτές καταστούν αναγκαίες. Με αξιόπιστα στοιχεία για τη θέση ενός στόχου, τα αρμόδια επιτελεία έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν τα μέσα που θα αναπτύξουν και τα σημεία όπου θα τα διαθέσουν. Έτσι μπορεί να περιοριστεί ο χρόνος αντίδρασης, ενώ αποφεύγεται η περιττή χρήση πολύτιμων επιχειρησιακών μέσων.

Πρέπει, ωστόσο, να είναι σαφές ότι η ύπαρξη δορυφόρων δεν εξασφαλίζει αδιάλειπτη παρακολούθηση κάθε πλοίου, αεροσκάφους ή στρατιωτικής μονάδας σε πραγματικό χρόνο. Οι δορυφόροι χαμηλής τροχιάς κινούνται γύρω από τη Γη, με τις δυνατότητες παρατήρησης να εξαρτώνται από την τροχιά τους, τον αριθμό τους, τους αισθητήρες και τις υποδομές τους. Επομένως, εξακολουθούν να χρειάζονται τα επίγεια ραντάρ, τα αεροσκάφη επιτήρησης, τα μη επανδρωμένα συστήματα και οι λοιπές πηγές συλλογής πληροφοριών.

Η απόκτηση εθνικού στρατιωτικού δορυφόρου επικοινωνιών και η σημασία της

Κομβικό μέρος του σχεδιασμού είναι και οι στρατιωτικές επικοινωνίες. Όπως ανακοίνωσε ο υπουργός Εθνικής Άμυνας, το εθνικό πρόγραμμα MILSATCOM προβλέπει την προμήθεια γεωστατικού τηλεπικοινωνιακού δορυφόρου στρατιωτικών προδιαγραφών. Επιδίωξη είναι να βρίσκεται υπό ελληνικό έλεγχο ένα ολοκληρωμένο σύστημα ασφαλών επικοινωνιών, που θα εκτείνεται από τον δορυφόρο στους επίγειους σταθμούς και στο δίκτυο διασύνδεσης των στρατιωτικών μονάδων.

Σε συνθήκες σοβαρής έντασης γίνεται εμφανής η χρησιμότητα του σχεδίου. Ένα πολεμικό πλοίο που επιχειρεί στην Ανατολική Μεσόγειο πρέπει να επικοινωνεί με τη διοίκησή του, να ενημερώνεται και να ανταλλάσσει δεδομένα με άλλες μονάδες. Όταν κρίσιμες υπηρεσίες εξαρτώνται από ιδιωτική εταιρεία άλλης χώρας, η πρόσβαση μπορεί να επηρεαστεί από εμπορικές αποφάσεις, τεχνικά ζητήματα ή γεωπολιτικές εξελίξεις.

Ο κ. Δένδιας αναφέρθηκε σε αυτή την αδυναμία, σημειώνοντας ότι η εξάρτηση των στρατιωτικών επικοινωνιών από δορυφόρους ιδιωτικών εταιρειών τρίτων χωρών συνιστά σοβαρό πρόβλημα. Ως χαρακτηριστική περίπτωση έφερε τις διαταραχές που έχουν καταγραφεί στις δορυφορικές επικοινωνίες της Ουκρανίας. Η Ελλάδα επιδιώκει να διατηρεί υπό τον έλεγχό της κρίσιμα συστήματα ακόμη και σε πολεμική σύγκρουση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ένας εθνικός δορυφόρος δεν μπορεί να δεχθεί παρεμβολές, κυβερνοεπιθέσεις ή άλλες απειλές.

Οι δυνατότητες που έχει ήδη η Ελλάδα και όσα πρέπει να ακολουθήσουν

Η ελληνική δραστηριότητα στο Διάστημα έχει ήδη ξεκινήσει. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του υπουργού, έχουν αποκτηθεί, σε συνεργασία με το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, 16 οπτικοί δορυφόροι χαμηλής τροχιάς διττής χρήσης. Στις υφιστάμενες υποδομές συγκαταλέγονται ο επίγειος σταθμός του ευρωπαϊκού στρατιωτικού προγράμματος HELIOS-II στην Τανάγρα, καθώς και ο σταθμός δορυφορικών επικοινωνιών στην Αταλάντη. Η χώρα συμμετέχει ακόμη σε ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες που μπορούν να ενισχύσουν τις δυνατότητές της: στην Αττική έχει επιλεγεί η εγκατάσταση ενός από τους δύο ευρωπαϊκούς κόμβους του GOVSATCOM, ενώ η συμμετοχή στο IRIS² συνδέεται με σχέδιο ανάπτυξης τριών τηλεπικοινωνιακών δορυφόρων μέσης τροχιάς. Ταυτόχρονα, στις εγκαταστάσεις της Ελληνικής Αεροπορικής Βιομηχανίας δημιουργείται εγχώρια υποδομή συναρμολόγησης και δοκιμών διαστημικού εξοπλισμού, ώστε μέρος των σχετικών εργασιών να γίνεται στην Ελλάδα.

Δεν πρέπει, πάντως, να θεωρείται ότι η χώρα έχει ήδη αποκτήσει όλες τις δυνατότητες που περιλαμβάνει ο σχεδιασμός. Παρότι η νέα Διοίκηση έχει εγκαινιαστεί, τα προγράμματα για τους 12 επιπλέον δορυφόρους και τον γεωστατικό στρατιωτικό τηλεπικοινωνιακό δορυφόρο μένει να ολοκληρωθούν. Απαιτείται επίσης να συνδεθούν κατάλληλα τα συστήματα, να εκπαιδευτεί εξειδικευμένο προσωπικό, να διασφαλιστεί η ασφαλής διαχείριση των δεδομένων και να μπορούν οι πληροφορίες να φτάνουν γρήγορα στα στρατιωτικά επιτελεία. Για το σύνολο των νέων μέσων δεν έχει δοθεί ακόμη συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα ολοκλήρωσης ή κόστος.

Η σημασία της νέας Διοίκησης αναδεικνύεται και από τις διεθνείς εξελίξεις. Από το 2019, το ΝΑΤΟ αντιμετωπίζει το Διάστημα ως αυτοτελές επιχειρησιακό πεδίο, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Γαλλία έχουν συγκροτήσει ειδικές στρατιωτικές μονάδες για τις διαστημικές επιχειρήσεις. Παράλληλα, οι πρόσφατες πολεμικές συγκρούσεις στην Ουκρανία και το Ιράν κατέδειξαν πόσο κρίσιμη μπορεί να αποδειχθεί η πρόσβαση σε δορυφορικές εικόνες, υπηρεσίες εντοπισμού θέσης και ασφαλείς επικοινωνίες.