Νύχτα του Αγίου Φιλίππου: Έγινε νύχτα Αγίου Βαρθολομαίου για το λεκανοπέδιο τον φονικό Νοέμβριο του 1896

«Ηνοίχθησαν οι καταρράκται του ουρανού και ραγδαίος υετός μετά χαλάζης κατέπεσεν επαπειλών να καταπνίξη την χώραν του Κέκροπος […] Η κοίτη του Κηφισού και η κοίτη του Ιλισσού αποφέρουσαι τα ίχνη ορμητικού ρέματος εφαίνοντο ως δύο μεγάλαι τάφροι τας οποίας ήνοιξε πελώριον άροτρο […] Νεκροί αριθμούμενοι κατά δεκάδας, συνοικίαι ολόκληροι μεταβαλλόμεναι εις ερείπια, πολυμελείς οικογένειαι ευρίσκουσαι τάφον εντός μανιώδους ρέματος […] Έρανοί υπέρ των εκ της πλημμύρας παθόντων…».

Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «ΕΜΠΡΟΣ», που κυκλοφόρησε το Σάββατο 16 Νοεμβρίου του 1896, θυμίζει μακάβρια αναγγελία θανάτου για μια τραγωδία που έμεινε γνωστή στο λεκανοπέδιο ως «η νύχτα του Αγίου Φιλίππου».

«Βάσκανος δαίμων εσκίασε την ευδαιμονία της ημετέρας πόλεως. Η πόλη της ευλογημένης εργασίας, ο τόπος της προόδου και ακμής θρηνεί την απώλειαν πολλών συμπολιτών, ευρόντων οικτρόν θάνατον υπό τα ερείπια των οικιών, καταρρευσάντων εκ της επιγενομένης πλημμύρας κατόπιν πολυώρου και ραγδαιοτάτης βροχής», δημοσιεύει η πειραϊκή εφημερίδα ΣΦΑΙΡΑ.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Αθήνα και ο Πειραιάς είναι ακόμη μικρές πόλεις, όπου οι κάτοικοι στεγάζονται σε πλινθόκτιστες μονοκατοικίες με κοινές αυλές. Έχουν αρχίσει να υψώνονται νεοκλασικά μέγαρα, όμως προς το παρόν μοιάζουν με μύγα μέσα στο γάλα ανάμεσα στους χαμηλούς οικισμούς με αυλές.

Στην Αθήνα, οι κατοικίες απλώνονται γύρω από τα δύο βασικά ποτάμια, τον Ιλισό και τον Κηφισό, που καταλήγουν στον Φαληρικό όρμο. Ανάμεσά τους κυλούν μικροί παραπόταμοι, όπως ο Ηριδανός, ο Κυκλοβόρος και ο Βοϊδοπνίχτης. Όλες οι κοίτες παραμένουν ανοικτές και το νερό είναι ορατό, γεγονός που προκαλεί ανησυχία στους πολίτες, ιδιαίτερα το φθινόπωρο, όταν οι βροχοπτώσεις είναι συχνές.

Στον Πειραιά, το Αλίπεδον (σσ. αρχαίος απέραντος παραθαλάσσιος βάλτος, που σχηματίστηκε από τις προσχώσεις και συνέδεσε το προϊστορικό νησί του Πειραιά με την Αττική), ανάμεσα στο Φάληρο, τον Ρέντη και τα Καμίνια, επιχωματώνεται σταδιακά, ώστε να κατασκευαστούν εργοστάσια. Η ονομασία του περιγράφει ακριβώς την περιοχή: πρόκειται για επίπεδη έκταση δίπλα στη θάλασσα. Στην πράξη, έχει χαθεί ακόμη και η μικρή φυσική κλίση του εδάφους, με αποτέλεσμα τα νερά της βροχής να μην απομακρύνονται εύκολα.

Τα συστήματα ύδρευσης και αποχέτευσης επαρκούν μόλις για τις βασικές ανάγκες, ενώ τα περισσότερα μικρά νοικοκυριά χρησιμοποιούν λάμπες πετρελαίου και κεριά. Το φωταέριο έχει αρχίσει να εξαπλώνεται, ωστόσο μέχρι τότε εξυπηρετεί τα ανάκτορα, κεντρικούς δρόμους, πλατείες και ορισμένα σπίτια εύπορων οικογενειών.

Οι εταιρείες που εκμεταλλεύονται τα δίκτυα δίνουν προτεραιότητα στο λιμάνι και στα εργοστάσια του Πειραιά, όπου εργάζονται χιλιάδες άνθρωποι. Η ηλεκτροδότηση με φωταέριο έχει ενισχύσει σημαντικά τη βιομηχανία, αλλά εξακολουθούν να απουσιάζουν οι υποδομές που θα εξασφάλιζαν ασφαλείς συνθήκες διαβίωσης στους εργάτες, οι οποίοι αποτελούν κατά κανόνα και τον πληθυσμό του λιμανιού.

Πέρα από τα αρχοντικά των εύπορων ομογενών, που επιστρέφουν από το εξωτερικό στην αναπτυσσόμενη πατρίδα τους για να ξεκινήσουν νέες επιχειρηματικές δραστηριότητες, τα σπίτια είναι φτωχικά και πρόχειρα κατασκευασμένα. Μόλις που χωρούν τις οικογένειες, οι οποίες στις αρχές του αιώνα κοιμούνταν κάτω από τ’ αστέρια… Διαδοχικά μικρά σπίτια χτίζονται πολύ κοντά στις όχθες ποταμών και παραποτάμων, στενεύοντας τα περάσματα του νερού.

Από το 1869 υπάρχει σιδηροδρομική σύνδεση ανάμεσα στην Αθήνα και τον Πειραιά, ενώ το 1895 η γραμμή επεκτείνεται μέχρι την Ομόνοια. Η πόλη διοργανώνει τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες, ωστόσο η ανάπτυξη των υποδομών προχωρά με τον αραμπά…

Η θεομηνία χτυπά τις δύο πόλεις στις 14 Νοεμβρίου, ανήμερα του Αγίου Φιλίππου, και βρίσκει τους κατοίκους κυριολεκτικά στον ύπνο. Είναι προχωρημένη νύχτα και οι περισσότεροι έχουν ήδη ξαπλώσει· ξαγρυπνούν μόνο οι εργάτες της νυχτερινής βάρδιας στα εργοστάσια. Η βροχή αυτή αποτελεί την τελευταία σταγόνα, καθώς οι πρώτες ψιχάλες έχουν πέσει από τις 9 Νοεμβρίου. Για πέντε ημέρες βρέχει, με σύντομες διακοπές.

Η αντοχή των κατοίκων εξαντλείται εκείνη τη νύχτα… Γύρω στα μεσάνυχτα, ξυπνούν απότομα και σηκώνονται από τα κρεβάτια τους. Στον Πειραιά, η βουή του κατακλυσμού, το ισχυρό χαλάζι, οι σειρήνες των εργοστασίων, οι κραυγές των εργατών που έχουν εγκλωβιστεί στις στέγες και οι καμπάνες των εκκλησιών δημιουργούν μια εικόνα τρόμου. Η φουσκωμένη θάλασσα ξεχειλίζει απειλητικά προς τη στεριά. Ορμητικά νερά πλημμυρίζουν δρόμους και σπίτια, ξεριζώνουν δέντρα και μάντρες, γκρεμίζουν στέγες και καταστρέφουν γεφύρια. Παρασύρουν ανθρώπους.

Ο εργάτης Κώστας Κοντουδάκης περιγράφει στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ τις εφιαλτικές στιγμές που έζησε στο σπίτι του στον Πειραιά: «Μας έφαγε με μπαμπεσιά το άτιμο. Ήρθε σαν κλέφτης. Ενώ είχενε πάψει η βροχή το νερό μας πλημμύρισε. Όταν ξύπνησα από τις φωνές, το σπητικό μας είχε βουλήσει […] Ο τρόμος ηύξυσε όταν άρχισαν αι φωναί, οι καμπάνες και τα συρίγματα των εργοστασίων […] Δεν παρήλθον πέντε λεπτά και η στέγη του σπητιού έπεσε. Αυτό το κακό θα το ενθυμούμαι σε όλη μου τη ζωή…»

Στην Αθήνα, τα νερά που είχαν φουσκώσει στον Κηφισό, τον Ιλισό και τους παραποτάμους τους έψαχναν διέξοδο. Κατέστρεψαν τις σιδηροδρομικές γραμμές, έπνιξαν το εργοστάσιο φωταερίου και κατέληξαν στον Φαληρικό Όρμο, όπου σχηματίστηκε λιμνοθάλασσα και ξεβράστηκαν πτώματα ανθρώπων και ζώων. Οι νεκροί ήταν περισσότεροι από 60.

Ο τόπος θα χρειαστεί πολύ χρόνο για να σταθεί ξανά στα πόδια του. Σχεδόν ενάμιση αιώνα αργότερα, οι πολίτες θα αναρωτιούνται αν τα παθήματα γίνονται άραγε μαθήματα.