Μπορεί η συνεργασία και ο διάλογος με τους κατοίκους μιας περιοχής να μετατραπούν σε ουσιαστική παρέμβαση στο πεδίο;
Μια μικρής κλίμακας πιλοτική δράση στις Πρέσπες επέτρεψε να δοκιμαστεί ένας περισσότερο συμμετοχικός τρόπος πρόληψης, στον οποίο συνδυάζονται η τεχνική γνώση, η εμπειρία των κατοίκων και η κοινή ευθύνη.
Η Περιβαλλοντική Οργάνωση «Καλλιστώ», στο πλαίσιο της Δράσης E.7 του LIFE Bear-Smart Corridors, παρουσίασε στις Πρέσπες την προσέγγιση των Κοινοτήτων Έξυπνης Συνύπαρξης με την Αρκούδα, η οποία είχε αναπτυχθεί τα προηγούμενα χρόνια στην περιοχή Τρικάλων–Μετεώρων.
Η πρόθεση δεν ήταν να μεταφερθεί αυτούσια μια λύση που είχε σχεδιαστεί για άλλη περιοχή. Οι τόποι διαφέρουν ως προς την κοινωνική τους γεωγραφία, τις σχέσεις με την άγρια ζωή, τις ανάγκες τους, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο κάτοικοι και θεσμοί αντιμετωπίζουν τα ζητήματα της καθημερινότητας.
Το βασικό ερώτημα ήταν ποια λύση μπορεί πράγματι να αποδώσει στις Πρέσπες.
Από την τοπική γνώση στον σχεδιασμό της δράσης
Η συγκεκριμένη διαδικασία υλοποιήθηκε μέσα από τρεις επισκέψεις στην περιοχή.
Στις 3 Ιουλίου 2026 έγινε η πρώτη ανοιχτή συνάντηση, στην οποία πήραν μέρος 19 εκπρόσωποι τοπικών αρχών και υπηρεσιών, παραγωγοί, κάτοικοι, μέλη τοπικών κοινοτήτων, φορείς της κοινωνίας των πολιτών και στελέχη της Περιβαλλοντικής Οργάνωσης «Καλλιστώ».
Η ανταλλαγή απόψεων δεν αφορούσε αποκλειστικά ένα χωριό. Συμμετέχοντες από την Πύλη, τον Λευκώνα, τον Λαιμό και άλλα σημεία των Πρεσπών παρουσίασαν εμπειρίες και προτάσεις, φωτίζοντας τις διαφορετικές διαστάσεις της σχέσης ανάμεσα στην παρουσία της αρκούδας, την αγροτική παραγωγή και την καθημερινότητα.
Για τη δομημένη διεξαγωγή της συζήτησης αξιοποιήθηκε ένα εργαλείο συμμετοχικού σχεδιασμού.
Στο πλαίσιο αυτό αποτυπώθηκαν τα κύρια προβλήματα, οι ομάδες που πλήττονται, οι φορείς που θα μπορούσαν να αναλάβουν δράση και οι πιθανές παρεμβάσεις. Κάθε επιλογή αξιολογήθηκε ως προς την αναγκαιότητα, την προληπτική της αξία, την πρακτική της εφικτότητα, τη δυνατότητα να συνεχιστεί και την υποστήριξη που μπορούσε να συγκεντρώσει.
Με αυτόν τον τρόπο η συζήτηση μετακινήθηκε από τη γενική παραδοχή ότι «υπάρχει πρόβλημα» σε συγκεκριμένες διαπιστώσεις και ερωτήματα: Σε ποιο σημείο καταγράφεται η εντονότερη πίεση; Ποιοι πλήττονται περισσότερο; Ποιες λύσεις είναι διαθέσιμες με τους υπάρχοντες πόρους; Ποιοι μπορούν να στηρίξουν μια παρέμβαση και να εξασφαλίσουν τη συνέχειά της;
Στις 28 Ιουλίου πραγματοποιήθηκε στην Πύλη η δεύτερη, πιο εξειδικευμένη συνάντηση. Παρουσία κατοίκων, παραγωγών, εκπροσώπων του Δήμου και του προέδρου της τοπικής κοινότητας, η συζήτηση επικεντρώθηκε πλέον στη συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή. Στο επίκεντρο βρέθηκαν οι καλλιέργειες που υφίστανται επιπτώσεις, η εποχική εξέλιξη των ζημιών, η πρόσβαση των παραγωγών στα χωράφια και τα σημεία όπου η αρκούδα εμφανίζεται συχνότερα.
Η Πύλη ορίστηκε ως το πρώτο πιλοτικό σημείο, όχι επειδή ήταν η μοναδική περιοχή με καταγεγραμμένα προβλήματα, αλλά επειδή προσέφερε τις κατάλληλες συνθήκες για μια αρχική εφαρμογή. Στην περιοχή υπήρχε συγκεκριμένη εποχική πίεση, σαφώς προσδιορισμένη ζώνη παρέμβασης, ενεργή συμμετοχή των κατοίκων και δυνατότητα αξιολόγησης των αποτελεσμάτων. Η απόφαση λήφθηκε μέσα από ανοιχτή συζήτηση, με στόχο τα συμπεράσματα της εμπειρίας να μπορούν στο μέλλον να αξιοποιηθούν και σε άλλες κοινότητες των Πρεσπών.
Από τον σχεδιασμό στο πεδίο
Το τρίτο βήμα πραγματοποιήθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου 2026. Στην Πύλη παραδόθηκαν 10 σετ ηλεκτροφόρας περίφραξης και 24 συσκευές αποτροπής Critter Gitter, ενώ ακολούθησε επίσκεψη στην αγροτική ζώνη και συζήτηση για τον τρόπο χρήσης και τοποθέτησής τους.
Κεντρικό στοιχείο της παρέμβασης είναι ο κοινοτικός χαρακτήρας της. Ο εξοπλισμός δεν παραχωρήθηκε σε μεμονωμένους παραγωγούς, αλλά παραμένει στη διάθεση της κοινότητας και θα χρησιμοποιείται συλλογικά, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε περιόδου.
Οι ηλεκτροφόρες περιφράξεις μπορούν να προστατεύουν προσωρινά ευάλωτες καλλιέργειες, ενώ τα Critter Gitter λειτουργούν συμπληρωματικά σε σημεία πρόσβασης ή συχνότερης κίνησης της αρκούδας. Η κινητή χρήση του εξοπλισμού επιτρέπει την προσαρμογή στις μεταβαλλόμενες συνθήκες, χωρίς να δημιουργούνται μόνιμοι φραγμοί στο τοπίο ή να περιορίζονται οι φυσικοί διάδρομοι κίνησης της άγριας ζωής.
Περισσότερο από μια τεχνική λύση
Η σημασία της δράσης δεν εξαντλείται στον εξοπλισμό. Εξίσου σημαντικός είναι ο τρόπος με τον οποίο η πρόληψη συνδέθηκε με την τοπική συμμετοχή.
Οι κάτοικοι δεν κλήθηκαν απλώς να ενημερωθούν για μια ήδη ειλημμένη απόφαση. Έφεραν στη συζήτηση τη γνώση τους για τον τόπο, τις καλλιέργειες, τα σημεία πίεσης και την εποχικότητα των περιστατικών. Συμμετείχαν στην επιλογή της παρέμβασης και ανέλαβαν ρόλο στη διαχείριση του εξοπλισμού.
Αυτή είναι και μια βασική διάσταση των Κοινοτήτων Έξυπνης Συνύπαρξης. Η παρουσία της αρκούδας δεν είναι μόνο ένα ζήτημα διαχείρισης της άγριας ζωής. Συνδέεται με το πώς χρησιμοποιείται ο χώρος, με την αγροτική παραγωγή, με την καθημερινότητα των κατοίκων και με τις σχέσεις ανάμεσα στις τοπικές κοινωνίες και τους θεσμούς. Για τον λόγο αυτό, οι λύσεις χρειάζεται να έχουν τόσο τεχνική όσο και κοινωνική βάση.
Το επόμενο στάδιο είναι η παρακολούθηση της παρέμβασης. Θα χρειαστεί να δούμε πού και πότε χρησιμοποιείται ο εξοπλισμός, πώς εξελίσσονται οι ζημιές, ποιες δυσκολίες εμφανίζονται και ποιες προσαρμογές απαιτούνται. Η εμπειρία αυτή θα δείξει αν και με ποιον τρόπο η ίδια προσέγγιση μπορεί να μεταφερθεί στον Λευκώνα, στον Λαιμό ή σε άλλες κοινότητες των Πρεσπών.
Υπάρχει, όμως, και κάτι που μετριέται δυσκολότερα. Η εμπιστοσύνη. Δεν δημιουργείται μέσα από μία εκδήλωση ούτε με την παράδοση ενός εξοπλισμού. Χτίζεται με συνέπεια, παρουσία στο πεδίο και με την αίσθηση ότι η γνώση των ανθρώπων που ζουν έναν τόπο λαμβάνεται πραγματικά υπόψη.
Ίσως λοιπόν το σημαντικότερο ερώτημα να μην είναι μόνο αν οι περιφράξεις και οι συσκευές αποτροπής θα μειώσουν τις ζημιές. Είναι αν μια τέτοια παρέμβαση μπορεί να δημιουργήσει έναν πιο σταθερό τρόπο συνεργασίας γύρω από τη συνύπαρξη ανθρώπου και άγριας ζωής Στις Πρέσπες, αυτό το πρώτο βήμα έγινε. Το ζητούμενο τώρα είναι αυτή η συνεργασία να αποκτήσει διάρκεια και να ριζώσει στον τόπο.
Ευχαριστούμε θερμά τον Δήμο Πρεσπών για τη συνεργασία και τη στήριξή του σε όλα τα στάδια της δράσης, καθώς και τον Τάσσο Νόνα, Πρόεδρο της Δημοτικής Κοινότητας Αγίου Αχιλλείου, για την ουσιαστική συμβολή του στην επικοινωνία με τους κατοίκους, στην οργάνωση της παρέμβασης και στην εφαρμογή της στην Πύλη. Η γνώση και η ενεργή συμμετοχή των ανθρώπων που ζουν καθημερινά τον τόπο ήταν καθοριστικές για να περάσει η δράση από τον σχεδιασμό στην πράξη.
Άρθρο του Δρ Γιώργου Χατζηνάκου, Περιβαλλοντική Οργάνωση «Καλλιστώ»
