Από τη Βουλγαρία επιστρέφουν στην Ελλάδα, ύστερα από 109 χρόνια, 48 ιστορικά εκκλησιαστικά κειμήλια που είχαν απομακρυνθεί από μοναστήρια και εκκλησιαστικούς φορείς της βόρειας Ελλάδας μέσα στη δίνη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Τελικός προορισμός τους είναι οι τόποι από τους οποίους προέρχονται.
Η επιστροφή των αντικειμένων προβλέπεται στη συμφωνία πολιτιστικής συνεργασίας Ελλάδας–Βουλγαρίας, την οποία υπέγραψαν η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο Βούλγαρος ομόλογός της Εφτίμ Μιλόσεφ. Στο πλαίσιο της συμφωνίας θα γίνει αμοιβαία κατάθεση κειμηλίων ιστορικής και θρησκευτικής σημασίας, ενώ η Ελλάδα θα παραδώσει ανθρωπολογικό υλικό που συνδέεται με τον μεσαιωνικό Βούλγαρο τσάρο Σαμουήλ.
Από τη Σόφια στη Θεσσαλονίκη και στη συνέχεια στις περιοχές προέλευσης
Η τελετή παράδοσης και παραλαβής έχει προγραμματιστεί για το Σάββατο 3 Οκτωβρίου, στις 10:30, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης. Στην εκδήλωση θα παρευρεθούν ο Κυριάκος Μητσοτάκης και ο πρωθυπουργός της Βουλγαρίας, Ρούμεν Ράντεφ.
Το 1917 τα 48 κειμήλια μεταφέρθηκαν στη Σόφια, έχοντας προέλθει από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης.
Όπως ανακοίνωσε το υπουργείο Πολιτισμού, τα κειμήλια θα παραμείνουν σε έκθεση στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού έως τις 5 Νοεμβρίου 2026. Μετά την ολοκλήρωση της έκθεσης θα επιστραφούν στους φορείς από τους οποίους προέρχονται, κλείνοντας μια διαδρομή που διήρκεσε πάνω από έναν αιώνα.
Η λεηλασία του 1917 και η καταστροφή της Εικοσιφοίνισσας
Η πολιτιστική συμφωνία συνδέεται με τις λεηλασίες που υπέστησαν μοναστήρια και ναοί στη βόρεια Ελλάδα κατά τις περιόδους της βουλγαρικής κατοχής.
Ενδεικτική είναι η ιστορία της Μονής Παναγίας Εικοσιφοίνισσας στο Παγγαίο. Σύμφωνα με το ΑΠΕ-ΜΠΕ, το 1917 οι βουλγαρικές κατοχικές δυνάμεις αφαίρεσαν το μεγαλύτερο μέρος των κειμηλίων της μονής και τα μετέφεραν στη Βουλγαρία. Αντικείμενα που ανήκουν στη μονή εξακολουθούν να βρίσκονται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Σόφιας.
Η αρπαγή των κειμηλίων αποτέλεσε μόνο μία από τις δοκιμασίες που αντιμετώπισε η μονή. Κατά την τρίτη βουλγαρική κατοχή, το 1943, στρατιώτες απομάκρυναν τους μοναχούς και έβαλαν φωτιά στο μοναστήρι, αφήνοντας ανέπαφο μόνο τον ναό.
Για χρόνια η μονή παρέμεινε εγκαταλειμμένη, έως ότου επαναλειτούργησε το 1967 ως γυναικεία μονή. Η επιστροφή των κειμηλίων αποκαθιστά σήμερα ένα τμήμα της διακοπείσας θρησκευτικής και πολιτιστικής της συνέχειας.
Τι επιστρέφει η Ελλάδα στη Βουλγαρία για τον τσάρο Σαμουήλ
Η συμφωνία περιλαμβάνει ακόμη την παράδοση ανθρωπολογικού υλικού που συνδέεται με τον τσάρο Σαμουήλ και σήμερα φυλάσσεται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού.
Πρόκειται για υλικό που προέκυψε από αρχαιολογικές έρευνες στη βασιλική του Αγίου Αχιλλείου, στη Μικρή Πρέσπα. Η παράδοσή του στη Βουλγαρία θα πραγματοποιηθεί βάσει της αμοιβαίας κατάθεσης που συμφωνήθηκε.
Από το 997 έως το 1014 ο Σαμουήλ βρισκόταν στην ηγεσία του βουλγαρικού βασιλείου. Στη μάχη του Κλειδίου, το 1014, ηττήθηκε από τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄, ενώ ο θάνατός του επήλθε λίγους μήνες αργότερα.
Τα 48 κειμήλια ανοίγουν τον δρόμο για νέες επιστροφές
Η συμφωνία δεν περιορίζει τη διαδικασία στα συγκεκριμένα αντικείμενα, αλλά δημιουργεί προοπτική για επιπλέον επιστροφές. Προβλέπει τη συνέχιση των επαφών για την ταυτοποίηση ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος, τα οποία ενδέχεται να ενταχθούν σε μελλοντική συμφωνία.
Για τις μονές και τη μητρόπολη που θα παραλάβουν τα 48 κειμήλια, η αξία τους δεν εξαντλείται στα ίδια τα αντικείμενα. Αποτελούν κομμάτια της ιστορίας τους, τα οποία απομακρύνθηκαν μέσα σε πολεμικές συνθήκες και επιστρέφουν πλέον στους τόπους όπου διαμορφώθηκε ο θρησκευτικός και πολιτιστικός τους δεσμός.
