ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΑ

Τι έχει αλλάξει στη θέση της γυναίκας από τη σεξουαλική βία του 1821 έως τα «εγκλήματα τιμής» του 20ού αιώνα;

Ιστορικοί καταγράφουν τη μετατόπιση από την αντιμετώπιση του βιασμού ως προσβολής της οικογενειακής τιμής στην αναγνώρισή του ως παραβίασης της γενετήσιας ελευθερίας

Από 6 λεπτά ανάγνωση
Τι έχει αλλάξει στη θέση της γυναίκας από τη σεξουαλική βία του 1821 έως τα «εγκλήματα τιμής» του 20ού αιώνα;

Πώς αποτυπώνονταν οι αντιλήψεις της εποχής για τη θέση της γυναίκας, την τιμή, την εξουσία και τη δικαιοσύνη στην αντιμετώπιση της σεξουαλικής βίας κατά την Ελληνική Επανάσταση και στα εγκλήματα τιμής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα; Από τότε έως σήμερα, ποιες πλευρές έχουν παραμείνει ίδιες και ποιες έχουν αλλάξει;

Κομβικά σημεία αυτής της δύσκολης διαδρομής φωτίζουν στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων και στην Κατερίνα Λυμπεροπούλου η Βάσω Σειρινίδου, καθηγήτρια Ιστορίας ΕΚΠΑ, και η Έφη Αβδελά, ομότιμη καθηγήτρια Σύγχρονης Ιστορίας Πανεπιστημίου Κρήτης. Όπως επισημαίνουν, έχουν επέλθει θεμελιώδεις αλλαγές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η πορεία από την πατριαρχία στη χειραφέτηση υπήρξε ευθύγραμμη.

Στο πλαίσιο της Διεθνούς Ημέρας για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών (25η Νοεμβρίου), οι κυρίες Σειρινίδου και Αβδελά αναλύουν κοινωνικές αντιλήψεις, αξίες και στερεότυπα σε διαφορετικές ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες. Αφορμή αποτελεί η θεματική εσπερίδα «Διά λόγους τιμής» στη νεότερη Ελλάδα, που διοργανώνει το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς στο κτίριό του στον Ταύρο, την Παρασκευή 27 Νοεμβρίου, στις 18.00. Η επιστημονική συνάντηση εξετάζει την έμφυλη βία, τα κοινωνικά στερεότυπα και την προσωπική ελευθερία.

Βάσω Σειρινίδου: Στη βαθιά πατριαρχική κοινωνία της επαναστατημένης Ελλάδας, η οικογένεια και η κοινότητα έλεγχαν τη γυναικεία σεξουαλικότητα

«Καταρχάς, η σεξουαλική βία δεν συνιστούσε ιδιαίτερη κατηγορία μέσα από την οποία η Δικαιοσύνη αντιλαμβανόταν τη βία εναντίον των γυναικών. Οι σχετικές πράξεις εντάσσονταν στα λεγόμενα “εγκλήματα κατά των ηθών”. Ο βιασμός, ειδικότερα, αντιμετωπιζόταν πρωτίστως ως “βίαιη παρθενοφθορία”. Το έννομο αγαθό που προστάτευε το δίκαιο ήταν η παρθενία της γυναίκας, άμεσα συνδεδεμένη με την οικογενειακή τιμή και τις προοπτικές γαμήλιας αποκατάστασής της. Η ηθική υπόσταση του θύματος βρισκόταν συχνά στο επίκεντρο της δικαστικής διερεύνησης, ενώ ο βιασμός αντιμετωπιζόταν περισσότερο ως οικογενειακή υπόθεση, που μπορούσε να διευθετηθεί με γάμο ή χρηματική αποζημίωση», σημειώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Βάσω Σειρινίδου για την Ελληνική Επανάσταση. Η ομιλία της έχει τίτλο «Από τα μετόπισθεν: σεξουαλική βία και δικαιοσύνη στην επαναστατημένη Ελλάδα».

Η ίδια υπογραμμίζει ότι «οι αντιλήψεις αυτές αντανακλούσαν μια βαθιά πατριαρχική κοινωνία, στην οποία η γυναικεία σεξουαλικότητα τελούσε υπό τον έλεγχο της οικογένειας και της κοινότητας. Είναι χαρακτηριστικό ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο βιασμός μιας γυναίκας καταγγελλόταν ως προσβολή της τιμής ολόκληρης της κοινότητας. Παράλληλα, οι εμπειρίες της σεξουαλικής βίας διαφοροποιούνταν σημαντικά ανάλογα με την κοινωνική θέση των γυναικών. Ο πόλεμος και οι μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών εξέθεσαν ιδιαίτερα τις πρόσφυγες, ενώ η αιχμαλωσία και η υποδούλωση μουσουλμάνων γυναικών ανέδειξαν ακόμη πιο ακραίες μορφές εξουσίας πάνω στο γυναικείο σώμα».

Οι θεσμοί που διαμόρφωσε η Επανάσταση άνοιξαν δρόμους για νέες διεκδικήσεις

Αναμφίβολα, έχουν σημειωθεί σημαντικές αλλαγές από εκείνη την περίοδο, σύμφωνα με την κ. Σειρινίδου. «Η σεξουαλική βία αναγνωρίζεται πλέον ως προσβολή της γενετήσιας ελευθερίας και της αυτοδιάθεσης του ατόμου. Θα ήταν ωστόσο παραπλανητικό να αφηγηθούμε αυτή την ιστορία ως μια ευθύγραμμη πορεία από την πατριαρχία προς τη χειραφέτηση. Η σεξουαλική βία παραμένει στενά συνδεδεμένη με τις άνισες έμφυλες σχέσεις, την κοινωνική ισχύ και την οικονομική εξάρτηση. Και η Δικαιοσύνη δεν βρίσκεται έξω από αυτές τις σχέσεις εξουσίας. Η αμφισβήτηση της αξιοπιστίας των θυμάτων, η εξέταση της προσωπικής και σεξουαλικής τους ζωής και οι άνισες δυνατότητες πρόσβασης στη Δικαιοσύνη δείχνουν ότι οι έμφυλες ιεραρχίες εξακολουθούν να αναπαράγονται και μέσα στους θεσμούς. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πώς άλλαξαν οι νόμοι, αλλά και ποιες γυναίκες μπορούν πραγματικά να ακουστούν και να δικαιωθούν», σημειώνει.

Γιατί παρουσιάζει ενδιαφέρον η συγκεκριμένη εποχή ως στιγμή βαθιών ανατροπών και επαναδιαπραγμάτευσης των σχέσεων εξουσίας; «Ενώ οι παραδοσιακές αντιλήψεις για τη γυναικεία τιμή εξακολουθούσαν να καθορίζουν την αντιμετώπιση της σεξουαλικής βίας, η συγκρότηση νέων θεσμών και η ανάδυση ενός νέου πολιτικού λεξιλογίου άνοιγαν δυνατότητες διαφορετικών διεκδικήσεων», απαντά η Βάσω Σειρινίδου. Οι γυναίκες που διεκδίκησαν περισσότερα «μας υπενθυμίζουν ότι η Δικαιοσύνη δεν διαμορφώνεται μόνο μέσα από τους νόμους και τους θεσμούς, αλλά και μέσα από τις συγκρούσεις και τις διεκδικήσεις εκείνων που προσφεύγουν σε αυτήν».

Έφη Αβδελά: Η προσβολή της τιμής έπρεπε να αποκατασταθεί ακόμη και με προσφυγή στο αίμα

Η Έφη Αβδελά, η οποία θα μιλήσει με θέμα «Εγκλήματα τιμής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα», εξηγεί στο ΑΠΕ ΜΠΕ ότι «Τα “εγκλήματα τιμής” (σ.σ. τον 20ο αιώνα) αποτυπώνουν τον κομβικό ρόλο που είχε η τιμή, δηλαδή η υπόληψη ενός προσώπου και της οικογένειάς του, στις παραδοσιακές πατριαρχικές κοινωνικές σχέσεις. Αφορούσε, κυρίως, αγροτικά στρώματα, είτε στην ύπαιθρο είτε, όλο και συχνότερα μετά τον πόλεμο, στις πόλεις».

Η ίδια περιγράφει πως «η τιμή ήταν συλλογική-οικογενειακή αξία και προστάτης της ήταν ο αρχηγός της, ενώ αδύναμος κρίκος τα θηλυκά μέλη της. Η προσβολή της τιμής έπρεπε να αποκατασταθεί ακόμα και με προσφυγή στο αίμα. Θύμα ήταν ο υπαίτιος της προσβολής, είτε ο άντρας που “αποπλάνησε” μια γυναίκα είτε η ίδια η γυναίκα -αδελφή ή κόρη-, αλλά κάποτε και ο άντρας που εγκατέλειψε μια γυναίκα χωρίς προστάτη. Με το μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων, τον εξαστισμό, τη μετανάστευση, την επέκταση της εκπαίδευσης και της εργασίας και την αύξηση της κατανάλωσης, αλλάζει σταδιακά το πολιτισμικό περιεχόμενο της τιμής ως χαρακτηριστικό της ελληνικής κοινωνίας και μετατρέπεται στο γνωστό μας “φιλότιμο”.»

Στο ελληνικό ποινικό δίκαιο η προσβολή της τιμής αποτελούσε ελαφρυντικό για τον δράστη

Η Αβδελά διευκρινίζει ότι τα «εγκλήματα τιμής» δεν αποτελούν νομικό όρο. «Στο ελληνικό ποινικό δίκαιο η προσβολή της τιμής συνιστούσε ελαφρυντικό για τον δράστη. Σε όλο τον 20ό αιώνα συναντάμε καταγγελίες ότι τα δικαστήρια απαλλάσσουν τους δράστες ή τους δίνουν ελαφριές ποινές αναγνωρίζοντας πλήρη ή μέτρια σύγχυση που τους προκάλεσε η ”ανάρμοστη” συμπεριφορά του θύματος. Στη δεκαετία του ’50 παρατηρείται έξαρση των “εγκλημάτων τιμής”, δηλαδή ανθρωποκτονίες και βαριοί τραυματισμοί που αφορούν τη σεξουαλικότητα και τον γάμο – ως προσδοκία. Η έξαρση οφείλεται στην αυξανόμενη διάσταση ανάμεσα στο παραδοσιακό πατριαρχικό μοντέλο, στο οποίο ο αρχηγός της οικογένειας θεωρούνταν προστάτης και απολογητής της τιμής όλων των μελών της, και στα νέα πολιτισμικά πρότυπα που προωθούσε ο μετασχηματισμός των κοινωνικών σχέσεων. Έως τα τέλη της δεκαετίας του ’60 Τύπος και δικαστήρια σταμάτησαν να αποδέχονται την προσβολή της τιμής ως κίνητρο για ανθρωποκτονία, ωθώντας και τους δράστες να πάψουν να το επικαλούνται».

Οι ομιλητές της επιστημονικής συνάντησης είναι:

Στις 18:00 | Βάσω Σειρινίδου, καθηγήτρια Ιστορίας ΕΚΠΑ – «Από τα μετόπισθεν: σεξουαλική βία και δικαιοσύνη στην επαναστατημένη Ελλάδα»

Στις 18:15 | Έφη Αβδελά, ομότιμη καθηγήτρια Πανεπιστημίου Κρήτης – «Εγκλήματα τιμής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα»

Στις 18:30 | Μάρθα Βασίλη, υποψήφια δρ, Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας Πανεπιστημίου Αιγαίου – «Χωρίς συναίνεση: βία και εξαναγκασμός σε υποθέσεις άμβλωσης και βρεφοκτονίας στην Ελλάδα, 1900-1950»

Στις 19:00 | Βικτώρια Δελακοβία, υποψήφια δρ, Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας Πανεπιστημίου Αιγαίου – «Συζυγοκτόνοι στα ποινικά δικαστήρια, 1950-1980»

Στις 19:15 | Ερωτήσεις και συζήτηση

Η θεατρική παράσταση «Γέρμα τώρα»

Στις 21:00 θα παρουσιαστεί η θεατρική παράσταση «Γέρμα τώρα», μια σύγχρονη σκηνική ανάγνωση του εμβληματικού έργου του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Στο επίκεντρο βρίσκονται ζητήματα ταυτότητας και κοινωνικών προσδοκιών, αλλά και οι εντάσεις ανάμεσα στις επιταγές της κοινωνίας και στις προσωπικές επιλογές. Η Ζωή Ξανθοπούλου και ο Χρήστος Θάνος δημιουργούν μια παράσταση στην οποία ο θεατρικός λόγος συνδυάζεται με τη μουσική, το ηχητικό τοπίο και στοιχεία performance, φωτίζοντας τη διαχρονική θεματική του έργου.

Συντελεστές: Σκηνοθεσία – δραματουργία: Ζωή Ξανθοπούλου. Μουσική: Χρήστος Θάνος. Ηθοποιοί: Μαρία Χάνου, Χρήστος Θάνος, Ζωή Ξανθοπούλου. Σκηνογραφική και ενδυματολογική επιμέλεια: Γιώργος Λιντζέρης. Φωτισμοί: Κατερίνα Σαλταούρα. Κίνηση: Μαρίζα Τσίγκα

Η είσοδος είναι δωρεάν, ωστόσο απαιτείται κράτηση θέσης.

Για περισσότερες πληροφορίες και κράτηση, μπορείτε να απευθυνθείτε στο Ιστορικό Αρχείο (Δωρίδος 2 και Λ. Ειρήνης 14, 17778, Ταύρος www.piop.gr) ή να καλέσετε στο 210 3418051, Δευτέρα έως Παρασκευή, 10:00-17:00.

*Στη φωτογραφία, πρακτικά δικών που αφορούν εγκλήματα κατά γυναικών (1946) / Ευγενική παραχώρηση ΠΙΟΠ

Προσθέστε το dimocracy στις προτιμώμενες πηγές σας στην Google

Βλέπετε πρώτα τις ειδήσεις μας στις Κορυφαίες ειδήσεις της Αναζήτησης.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ

ΕΝΟΤΗΤΕΣ

ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΑ
Όλες οι εφημερίδες της ημέρας

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΕΣ

ΔΗΜΟΙ

Όλοι οι 332 δήμοι

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ

Όλες οι εφαρμογές

ΘΕΜΑ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ

ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ

ΔΗΜΟΦΙΛΕΙΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΕΙΣ

ΜΟΛΙΣ ΤΩΡΑ

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ