Η Κρήτη αντιμετώπισε τις τελευταίες ημέρες ένα εξαιρετικά επίμονο κύμα κακοκαιρίας, καθώς σε πολλές περιοχές του νησιού τα αθροιστικά ύψη βροχής ξεπέρασαν τα 800 χιλιοστά. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με μια ασυνήθιστη για την εποχή ατμοσφαιρική κυκλοφορία, η οποία επηρέασε όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά και ευρύτερες περιοχές της Ευρώπης και της Μεσογείου.
Κατά το πέρασμα από τον Σεπτέμβριο στον Οκτώβριο, τα καιρικά συστήματα στην Ευρώπη συνήθως ακολουθούν δυτική προς ανατολική πορεία. Οι αέριες μάζες και οι διαταραχές φτάνουν κατά κανόνα από τον Ατλαντικό προς την ευρωπαϊκή ήπειρο. Στην Ελλάδα, αυτή η διάταξη συνδέεται συνήθως με περισσότερες βροχές στη δυτική χώρα, όπου την ίδια περίοδο καταγράφονται κατά κανόνα και τα μεγαλύτερα ύψη βροχόπτωσης.
Στην προκειμένη περίπτωση, όμως, η ατμοσφαιρική διάταξη παρουσίασε μια σημαντική απόκλιση από το συνηθισμένο μοτίβο.
Το «μπλοκάρισμα» στην πορεία των καιρικών συστημάτων
Η ατμοσφαιρική κυκλοφορία «μπλόκαρε» και έτσι ψυχρές αέριες μάζες κατευθύνθηκαν από τη βορειοανατολική Ευρώπη στα Βαλκάνια και έπειτα προς το Αιγαίο. Την ίδια ώρα, ο άξονας των βροχοπτώσεων μετακινήθηκε προς την ανατολική και νότια Ελλάδα, ανατρέποντας το τυπικό μοτίβο της εποχής.
Σημαντική ήταν η συμβολή ενός ιδιαίτερα ισχυρού βαρομετρικού συστήματος, το οποίο σχηματίστηκε στα τέλη Σεπτεμβρίου στον Βόρειο Ατλαντικό. Επρόκειτο για «εκρηκτική κυκλογένεση», δηλαδή για την πολύ γρήγορη ενίσχυση ενός βαρομετρικού χαμηλού.
Η απότομη ενίσχυση του συστήματος οδήγησε σε μεταφορά θερμότερου αέρα προς βορρά στην ανατολική του πλευρά, με τη Σκανδιναβία να περιλαμβάνεται στη ζώνη αυτή. Παράλληλα, η εξέλιξη αυτή ενίσχυσε περαιτέρω τον αντικυκλώνα που είχε εγκατασταθεί πάνω από τη Βορειοανατολική Ευρώπη.
Έτσι σχηματίστηκε ένα έντονα κυματιστό και ανθεκτικό μοτίβο στην ατμόσφαιρα, που ανέκοψε τη φυσιολογική πορεία των συστημάτων από τα δυτικά προς τα ανατολικά. Η ασυνήθιστη για την εποχή διάταξη διευκόλυνε την κάθοδο ψυχρών αερίων μαζών προς τα Βαλκάνια, το Αιγαίο και στη συνέχεια την Ελλάδα.
Το αποκομμένο χαμηλό διατήρησε την κακοκαιρία
Ωστόσο, καθοριστική δεν ήταν μόνο η ισχύς της διαταραχής, αλλά και η επιμονή της στον χρόνο. Το σύστημα αποσυνδέθηκε σταδιακά από τη βασική ατμοσφαιρική ροή και μετατράπηκε σε αποκομμένο χαμηλό, το οποίο εγκαταστάθηκε πάνω από τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο.
Υπό αυτές τις συνθήκες, ένα βαρομετρικό χαμηλό είναι δυνατό να παραμένει σχεδόν ακίνητο για πολλές ημέρες, επειδή δεν δέχεται πλέον την ίδια επίδραση από τους ισχυρούς ανέμους στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας. Σε διαφορετική περίπτωση, οι άνεμοι αυτοί θα το μετακινούσαν προς ανατολάς.
Στην εξέλιξη αυτή, το αποκομμένο χαμηλό έμεινε για αρκετές ημέρες στην ευρύτερη ζώνη της Νοτιοανατολικής Μεσογείου. Παράλληλα, οι βόρειες υψηλές πιέσεις κράτησαν μεγάλη τη διαφορά πίεσης, επιτρέποντας να παραμείνει πάνω από το Αιγαίο ένα επίμονο βόρειο έως βορειοανατολικό ρεύμα, όπως φαίνεται και στον χάρτη που ακολουθεί.
Η κυκλοφορία αυτή λειτούργησε με δύο τρόπους: από τη μία διατηρούσε την εισροή ψυχρών αερίων μαζών προς την Ελλάδα και από την άλλη μετέφερε υγρές αέριες μάζες προς την Κρήτη.
Ο μηχανισμός που αύξησε τις βροχές στην Κρήτη
Η πορεία των αερίων μαζών πάνω από το Αιγαίο συνέβαλε αποφασιστικά στην εξέλιξη. Ο ψυχρός αέρας περνούσε πάνω από τα ακόμη θερμά νερά και έτσι εμπλουτιζόταν με υγρασία, ενώ ταυτόχρονα γινόταν ολοένα πιο ασταθής.
Παράλληλα, το αποκομμένο χαμηλό ευνοούσε την κίνηση του αέρα προς τα πάνω. Όταν το βόρειο ρεύμα έφτανε στην Κρήτη, προσέκρουε στους ορεινούς όγκους του νησιού και ο αέρας υποχρεωνόταν να ανυψωθεί. Με αυτόν τον τρόπο ενισχύονταν ακόμη περισσότερο τόσο η ανάπτυξη των νεφών όσο και οι βροχοπτώσεις.
Ο συγκεκριμένος μηχανισμός δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά στην Κρήτη. Παρόμοιες ατμοσφαιρικές διατάξεις έχουν και στο παρελθόν συσχετιστεί με επεισόδια ιδιαίτερα έντονων βροχοπτώσεων στο νησί.
Το ίδιο ατμοσφαιρικό μοτίβο είχε εμφανιστεί το 2019
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι κακοκαιρίες Χιόνη και Ωκεανίδα, τον Φεβρουάριο του 2019. Από την επιστημονική μελέτη των επεισοδίων προέκυψε ότι ο συνδυασμός ισχυρών υψηλών πιέσεων πάνω από την Ευρώπη, χαμηλών πιέσεων νότια της Κρήτης και επίμονης μεταφοράς υγρών αερίων μαζών πάνω από το Νότιο Αιγαίο και το Κρητικό Πέλαγος είχε προκαλέσει τότε μεγάλα ύψη βροχής.
Το νέο επεισόδιο άφησε σε αρκετές περιοχές της Κρήτης ιδιαίτερα αυξημένα αθροιστικά ύψη βροχής.
Στη Σαμαριά καταγράφηκαν πάνω από 840 χιλιοστά βροχής
Στον Χάρτη καταγράφονται τα συνολικά ύψη βροχής για το διάστημα των πέντε ημερών, από την Τετάρτη 30/09 μέχρι και την Κυριακή 04/10. Η αποτύπωση βασίστηκε στα δεδομένα 70 μετεωρολογικών σταθμών της μονάδας ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, οι οποίοι λειτουργούν στην Κρήτη.
Το μέγεθος της κακοκαιρίας αποτυπώνεται στις μετρήσεις, με τη Σαμαριά και συγκεκριμένα τη θέση Ξυλόσκαλο να καταγράφει συνολικό ύψος βροχής πάνω από 840 χιλιοστά.
Σε περισσότερα από 640 χιλιοστά ανήλθε η βροχόπτωση στα Ανώγεια Ρεθύμνου. Την ίδια ώρα, στο οροπέδιο Λασιθίου και ειδικότερα στην περιοχή Τζερμιάδο, το συνολικό ύψος έφτασε τα 448 χιλιοστά.
