Στις 2 Οκτωβρίου 1944, η Εξέγερση της Βαρσοβίας έφτασε στο τέλος της, σε μία από τις πιο τραγικές στιγμές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η πολωνική αντίσταση παραδόθηκε στις γερμανικές δυνάμεις ύστερα από 63 ημέρες μάχης μέσα στη Βαρσοβία, ενώ η πόλη είχε σχεδόν ισοπεδωθεί και οι νεκροί ξεπερνούσαν τους 180.000, όπως αναφέρει το US Holocaust Memorial Museum.

Τραγική ειρωνεία αποτελεί το γεγονός ότι, την ώρα που οι Πολωνοί μαχητές περίμεναν ενισχύσεις, ο Κόκκινος Στρατός βρισκόταν ουσιαστικά απέναντι, στην άλλη πλευρά του Βιστούλα.

Η ένοπλη προσπάθεια άρχισε την 1η Αυγούστου 1944, όταν η Armia Krajowa, ο μη κομμουνιστικός «Εσωτερικός Στρατός» της εξόριστης πολωνικής κυβέρνησης του Λονδίνου, επιχείρησε να πάρει την πρωτεύουσα πριν από την άφιξη των Σοβιετικών. Στην κινητοποίηση συμμετείχαν περίπου 45.000 μαχητές, αλλά όπλα διέθετε μόλις το ένα τέταρτο. Οι Γερμανοί αριθμούσαν περίπου 25.000 στρατιώτες και είχαν στη διάθεσή τους πυροβολικό, άρματα μάχης και αεροπορική υποστήριξη.

Η αρχική πρόβλεψη μιλούσε για εξέγερση που θα διαρκούσε λίγες ημέρες· στην πράξη, οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν επί εννέα εβδομάδες.

Η αρχική προέλαση των εξεγερμένων δεν κράτησε, καθώς η μάχη μετατράπηκε σύντομα σε σύγκρουση από δρόμο σε δρόμο. Στην Παλιά Πόλη, οι μαχητές κατέφυγαν τελικά στους υπονόμους για να διαφύγουν. Στη Βόλα, οι γερμανικές δυνάμεις προχώρησαν σε μαζικές δολοφονίες αμάχων· από τις 5 έως τις 7 Αυγούστου σκοτώθηκαν περίπου 40.000 άνδρες, γυναίκες και παιδιά.

Όσο για τη σοβιετική πλευρά, στα μέσα Σεπτεμβρίου κατέλαβε την Πράγκα, στην ανατολική όχθη του Βιστούλα. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος του Κόκκινου Στρατού δεν διέσχισε τον ποταμό, ώστε να στηρίξει αποφασιστικά τους εξεγερμένους. Το US Holocaust Memorial Museum αναφέρει ότι οι Σοβιετικοί δεν παρενέβησαν και συνέχισαν την προέλασή τους αρκετά αργότερα, καταλαμβάνοντας τον Ιανουάριο του 1945 τη Βαρσοβία, η οποία είχε πλέον καταστραφεί.

Η στάση του Στάλιν εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έντονης ιστορικής συζήτησης. Για τη σοβιετική ηγεσία, η Armia Krajowa δεν ήταν μόνο μια αντιναζιστική οργάνωση, αλλά δύναμη που συνδεόταν με την εξόριστη πολωνική κυβέρνηση και μπορούσε να εμποδίσει τα σχέδια για την εγκατάσταση φιλοσοβιετικού καθεστώτος στην Πολωνία.

Η συνθηκολόγηση συμφωνήθηκε και υπογράφηκε στις 2 Οκτωβρίου. Πάνω από 11.000 μέλη της Armia Krajowa στάλθηκαν σε αιχμαλωσία, ενώ οι άμαχοι άρχισαν να απομακρύνονται σταδιακά από τη Βαρσοβία.

Μετά την παράδοση, οι Γερμανοί συνέχισαν οργανωμένα την ισοπέδωση της πόλης. Όταν ο Κόκκινος Στρατός εισήλθε τελικά στη Βαρσοβία, στις 17 Ιανουαρίου 1945, αντίκρισε μια πρωτεύουσα που είχε αντισταθεί επί 63 ημέρες περιμένοντας μάταια βοήθεια.

Άλλα σημαντικά γεγονότα της 2ας Οκτωβρίου

1187: Μετά από πολιορκία, ο Σαλαντίν κυριεύει την Ιερουσαλήμ και τερματίζει την 88χρονη κυριαρχία των Σταυροφόρων στην πόλη.

1828: Το Γαλλικό Εκστρατευτικό Σώμα, με επικεφαλής τον στρατηγό Νικόλαο-Ιωσήφ Μαιζόν, συνεισφέρει στην αποχώρηση των δυνάμεων του Ιμπραήμ Πασά από την Πελοπόννησο, εξέλιξη που αποδεικνύεται κρίσιμη για την εδραίωση της ελληνικής ανεξαρτησίας.

1836: Ο Κάρολος Δαρβίνος επιστρέφει στην Αγγλία, ολοκληρώνοντας το σχεδόν πενταετές ταξίδι του με το «Beagle». Τα δείγματα και οι παρατηρήσεις του θα αποτελέσουν αργότερα βάση για τη θεωρία της εξέλιξης μέσω φυσικής επιλογής.

1869: Γεννιέται ο Μαχάτμα Γκάντι στην Ινδία. Θα εξελιχθεί σε ηγετική μορφή του αγώνα για την ανεξαρτησία της χώρας και παγκόσμιο σύμβολο της μη βίαιης αντίστασης.

1941: Η ναζιστική Γερμανία ξεκινά την Επιχείρηση «Τυφώνας», τη μεγάλη επίθεση με στόχο τη Μόσχα. Η προέλαση των γερμανικών στρατευμάτων ανακόπτεται τελικά, γεγονός που συνιστά μία από τις πρώτες σημαντικές αποτυχίες της Βέρμαχτ στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

1944: Μετά από 63 ημέρες μάχης κατά της γερμανικής κατοχής, ολοκληρώνεται η Εξέγερση της Βαρσοβίας. Οι εκτιμήσεις κάνουν λόγο για 150.000–200.000 νεκρούς Πολωνούς αμάχους, ενώ μεγάλο τμήμα της πόλης έχει καταστραφεί.

1950: Δημοσιεύεται για πρώτη φορά το κόμικ «Peanuts» του Τσαρλς Σουλτς. Ο Τσάρλι Μπράουν και αργότερα ο Σνούπι θα γίνουν δύο από τους πιο αναγνωρίσιμους χαρακτήρες στην ιστορία των κόμικς.

1967: Ο Θέργκουντ Μάρσαλ γίνεται ο πρώτος Αφροαμερικανός που ορκίζεται δικαστής στο Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ. Προηγουμένως είχε διαδραματίσει κεντρικό ρόλο σε σημαντικές δικαστικές υποθέσεις εναντίον των φυλετικών διακρίσεων.

1968: Στη σφαγή του Τλατέλολκο, στρατιωτικές και αστυνομικές δυνάμεις ανοίγουν πυρ σε συγκέντρωση φοιτητών και πολιτών στην Πόλη του Μεξικού, δέκα ημέρες πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Ο ακριβής αριθμός των νεκρών παραμένει αμφισβητούμενος.

1985: Ο Ροκ Χάντσον πεθαίνει στα 59 του χρόνια από επιπλοκές του AIDS. Υπήρξε ένας από τους πρώτους κορυφαίους σταρ του Χόλιγουντ που αποκάλυψαν δημόσια την ασθένειά τους, επηρεάζοντας καθοριστικά τη συζήτηση για το AIDS.

1990: Ο πρώην υπουργός του ΠΑΣΟΚ Αγαμέμνων Κουτσόγιωργας προφυλακίζεται για την υπόθεση Κοσκωτά, ένα από τα σημαντικότερα πολιτικοοικονομικά σκάνδαλα της Μεταπολίτευσης.

1991: Η Στέφι Γκραφ φτάνει τις 500 νίκες στην επαγγελματική της πορεία, επιβεβαιώνοντας τη θέση της ανάμεσα στις κορυφαίες τενίστριες της εποχής.

Γεννήσεις της 2ας Οκτωβρίου

1869 – Μαχάτμα Γκάντι (Mahatma Gandhi), Ινδός ακτιβιστής και φιλόσοφος, ηγετική μορφή του αγώνα για την ανεξαρτησία της Ινδίας από τη βρετανική κυριαρχία. Γεννημένος στο Γκουτζαράτ, σπούδασε νομικά στο Λονδίνο και εργάστηκε στη Νότια Αφρική, όπου ανέπτυξε την αρχή της μη βίας (αχίμσα) και της ανυπακοής απέναντι στην αδικία. Με ειρηνικές πορείες, απεργίες πείνας και πολιτική δράση ενέπνευσε εκατομμύρια Ινδούς στον δρόμο προς την ελευθερία. Το παράδειγμά του άσκησε τεράστια επιρροή σε παγκόσμιους ηγέτες και κινήματα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, από τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ μέχρι τον Νέλσον Μαντέλα. Δολοφονήθηκε το 1948, αφήνοντας ανεκτίμητη πνευματική κληρονομιά.

1951 – Στινγκ (Sting), Άγγλος τραγουδιστής, μπασίστας και ηθοποιός, γεννημένος ως Γκόρντον Σάμνερ. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος και frontman των The Police, με επιτυχίες όπως «Roxanne» και «Every Breath You Take», που σημάδεψαν τη ροκ σκηνή των ’70s και ’80s. Από το 1985 ακολούθησε επιτυχημένη σόλο καριέρα, συνδυάζοντας ροκ, τζαζ και world music, με άλμπουμ όπως Ten Summoner’s Tales. Έχει τιμηθεί με 17 βραβεία Grammy και θεωρείται ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους καλλιτέχνες παγκοσμίως. Παράλληλα ασχολήθηκε με τον κινηματογράφο και τον ακτιβισμό, υποστηρίζοντας κοινωνικά και περιβαλλοντικά ζητήματα.

Θάνατοι της 2ας Οκτωβρίου

1973 – Πάαβο Νούρμι (Paavo Nurmi), Φινλανδός δρομέας, γνωστός ως «Ιπτάμενος Φινλανδός», ένας από τους μεγαλύτερους αθλητές όλων των εποχών. Γεννημένος το 1897 στο Τούρκου, κυριάρχησε στους Ολυμπιακούς Αγώνες της δεκαετίας του 1920, κατακτώντας εννέα χρυσά και τρία ασημένια μετάλλια σε αποστάσεις από 1.500 έως 10.000 μέτρα, αλλά και στον μαραθώνιο. Ξεχώρισε για τη στρατηγική του μέτρησης του ρυθμού με το ρολόι στο χέρι, επαναστατώντας στις μεθόδους προπόνησης. Έσπασε 22 παγκόσμια ρεκόρ και έγινε εθνικός ήρωας της Φινλανδίας.

1988 – Άλεκ Ισσιγόνης (Alec Issigonis), Έλληνας μηχανικός και σχεδιαστής αυτοκινήτων, γνωστός παγκοσμίως ως ο δημιουργός του θρυλικού Mini. Γεννημένος το 1906 στη Σμύρνη, βρέθηκε μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή στη Βρετανία, όπου σπούδασε μηχανολογία. Η ιδιοφυΐα του στην αυτοκινητοβιομηχανία αναδείχθηκε μέσα από πρωτοποριακά σχέδια, με το Mini (1959) να γίνεται σύμβολο οικονομίας, πρακτικότητας και στυλ, αλλά και πολιτιστικό φαινόμενο των ’60s. Για τη συνεισφορά του τιμήθηκε με τον τίτλο του σερ.

Ποιοι γιορτάζουν σήμερα

Ιουστίνος, Ιουστίνα, Κυπριανός, Κυπριανή, Κυπρούλα

Εθνικές γιορτές και επετειακές ημέρες

Διεθνής Ημέρα Μη Βίας