Παραγωγή μεταξιού στο Σουφλί: Πώς το κουκούλι έγινε ταυτότητα μιας πόλης
Από τα φύλλα της μουριάς στα κουκουλόσπιτα και από τις λεκάνες αναπήνισης στα πρώτα μεταξουργεία.

ΣΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΑΡΘΡΟ
Η παραγωγή μεταξιού στο Σουφλί ξεκινούσε πολύ πριν το νήμα φτάσει στον αργαλειό: από τα φύλλα της μουριάς και τους μεταξοσκώληκες που μεγάλωναν μέσα στα σπίτια. Η πόλη έγινε γνωστό κέντρο μεταξιού επειδή συνέδεσε αυτή την οικογενειακή εργασία με την επεξεργασία και το εμπόριο των κουκουλιών, αλλά και με οργανωμένα μεταξουργεία.
Το 1903 αποτελεί ορόσημο αυτής της διαδρομής. Τότε λειτούργησε στην πόλη η μονάδα που το Υπουργείο Πολιτισμού χαρακτηρίζει πρώτο οργανωμένο μεταξουργείο του Σουφλίου.
Πώς άρχισε η παραγωγή μεταξιού στο Σουφλί;
Στη Θράκη η σηροτροφία υπήρχε ήδη κατά την οθωμανική περίοδο ως οικιακή, συμπληρωματική εργασία αγροτικών οικογενειών. Η μεγάλη ανάπτυξη της μεταξουργίας στο Σουφλί ήρθε τον 19ο αιώνα, όταν η τοπική παραγωγή συνδέθηκε με μια ευρύτερη αγορά.
Η διεθνής ζήτηση για φυσικό μετάξι αυξανόταν, ενώ ασθένειες είχαν πλήξει μεταξοπαραγωγικά κέντρα της Ευρώπης. Για τη Θράκη δημιουργήθηκαν έτσι εμπορικές ευκαιρίες, σε μια περίοδο κατά την οποία τα κουκούλια μπορούσαν να αποκτήσουν σημασία πέρα από την οικογενειακή παραγωγή.
Η θέση του Σουφλίου βοήθησε επίσης: η γειτνίαση με τον Έβρο και οι εμπορικές διαδρομές προς την Αδριανούπολη και την Κωνσταντινούπολη συνέβαλαν ώστε η πόλη να εξελιχθεί σε κέντρο συγκέντρωσης, επεξεργασίας και εμπορίας κουκουλιών και μεταξιού.
Το μέγεθος της δραστηριότητας φαίνεται και από ένα στοιχείο του Δήμου Σουφλίου: στις αρχές της δεκαετίας του 1880, η πόλη παρήγε το 40% των κουκουλιών του βιλαετίου της Αδριανούπολης.
Τι δουλειά είχε η μουριά μέσα σε αυτή την ιστορία;
Η μουριά ήταν η αφετηρία της αλυσίδας. Τα φύλλα της αποτελούν τη μοναδική τροφή του μεταξοσκώληκα και η ανάπτυξή τους καθορίζει τον χρόνο της εκτροφής. Στο παραδοσιακό σύστημα, η εκκόλαψη του μεταξόσπορου γινόταν περίπου από τα μέσα Απριλίου έως τις αρχές Μαΐου, ανάλογα με τις συνθήκες.
Η προνύμφη περνούσε πέντε στάδια ανάπτυξης, τις λεγόμενες «ηλικίες», με περιόδους ακινησίας ανάμεσά τους, τους «ύπνους». Στο Σουφλί, η φροντίδα αυτή γινόταν και μέσα στην κατοικία: τα κουκουλόσπιτα διέθεταν μεγάλους, αεριζόμενους χώρους για την εκτροφή, ενώ εξακολουθούσαν να στεγάζουν την οικογένεια.
Η κλίμακα της δουλειάς φαίνεται στην ενδεικτική αναλογία που παρουσιάζει ο Δήμος: ένα κουτί με 25 γραμμάρια μεταξόσπορου αντιστοιχεί σε 40.000 μεταξοσκώληκες, οι οποίοι χρειάζονται 500 κιλά φύλλα μουριάς. Από αυτή την εκτροφή αναφέρονται 60 έως 70 κιλά χλωρά κουκούλια και τελικά 3 έως 4 κιλά μεταξωτή κλωστή, όχι ως εγγυημένη απόδοση κάθε σημερινής παραγωγής.
Πώς ξετυλιγόταν η κλωστή από το κουκούλι;
Οι μεταξοσκώληκες ανέβαιναν σε κλαδιά τοποθετημένα πάνω στα εκτροφικά κρεβάτια και ύφαιναν γύρω τους τη μεταξένια ίνα, σχηματίζοντας τα κουκούλια. Μετά τη συλλογή ακολουθούσε η διαλογή: απομακρύνονταν τα αδύνατα ή λερωμένα κουκούλια και οι εξωτερικές χοντρές ίνες.
Ένα κρίσιμο στάδιο ήταν η απόπνιξη, η θανάτωση δηλαδή της χρυσαλλίδας μέσα στο κουκούλι. Γινόταν πριν αυτή μεταμορφωθεί σε πεταλούδα και τρυπήσει το κουκούλι, διακόπτοντας τη συνέχεια της ίνας.
Στη συνέχεια ερχόταν η αναπήνιση: η ίνα ξετυλιγόταν από το κουκούλι και τυλιγόταν σε ανέμες. Μελέτη για τη σηροτροφία στο Σουφλί περιγράφει λεκάνες με νερό στους 50 έως 60 βαθμούς Κελσίου, ώστε να διαλυθεί η μεταξόκολλα και να διευκολυνθεί το ξετύλιγμα.
Η κλωστή δεν προερχόταν απλώς από ένα κουκούλι. Κατά την αναπήνιση ενώνονταν πολλές λεπτές ίνες από διαφορετικά κουκούλια σε ένα νήμα. Ακολουθούσαν η προετοιμασία του νήματος και η ύφανση, που έδιναν στο υλικό τη μορφή υφάσματος.
Τι έφερε το μεταξουργείο του 1903;
Το 1903 οι αδελφοί Αζαρία-Πάπο έθεσαν σε λειτουργία την πρώτη οργανωμένη εργοστασιακή μονάδα μεταξιού στο Σουφλί, όπως τη χαρακτηρίζει το Υπουργείο Πολιτισμού. Η λειτουργία της σηματοδότησε τη βιομηχανική οργάνωση μιας δραστηριότητας που είχε ήδη αναπτυχθεί στην πόλη.
Η χρονολογία χρειάζεται πάντως μια διάκριση: η ερευνήτρια Marie-Laure Portal αναφέρει ότι εργοστάσια μεταξιού είχαν ιδρυθεί στην ευρύτερη περιοχή ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1860. Οι πηγές δεν διευκρινίζουν πλήρως αν η διαφορά αφορά τη γεωγραφική περιοχή ή τον ορισμό του οργανωμένου μεταξουργείου.
Η επεξεργασία οργανώθηκε και σε άλλες μονάδες. Το 1909 ο εμπορικός οίκος Ceriano Fratelli ίδρυσε αναπηνιστήριο με 40 ατμοκίνητες λεκάνες. Το 1920 οι Μποχώρ και Ελιέζερ Τζίβρε αγόρασαν το εργοστάσιο, πρόσθεσαν 54 χειροκίνητες λεκάνες και νοίκιασαν το μεταξουργείο των Αζαρία-Πάπο.
Η συνέχεια δεν περιορίστηκε στο ξετύλιγμα της ίνας. Το πρώτο υφαντήριο της οικογένειας Τζίβρε τέθηκε σε λειτουργία το 1927, προσθέτοντας έναν ακόμη κρίκο στην επεξεργασία του μεταξιού στην πόλη.
Πώς διαμόρφωσε το μετάξι την εικόνα της πόλης;
Στα μεταξουργεία η εργασία βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στη γυναικεία απασχόληση. Οι γυναίκες αναπήνιζαν, έκλωθαν, έβαφαν και ύφαιναν το μετάξι, συμμετέχοντας σε διαφορετικά στάδια της μετατροπής του κουκουλιού σε προϊόν.
Από το σουφλιώτικο μετάξι προέκυπταν ενδύματα και αξεσουάρ, όπως φορέματα, πουκάμισα, μαντήλια, εσάρπες και γραβάτες. Στα προϊόντα περιλαμβάνονταν επίσης καλύμματα, κουρτίνες και διακοσμητικά υφάσματα.
Ο κύκλος αυτός άφησε το αποτύπωμά του και στον χώρο. Κουκουλόσπιτα, αποθήκες κουκουλιών και βιομηχανικά κτίρια συνδέθηκαν με τη μεταξουργία, ενώ γύρω της αναπτύχθηκαν επαγγέλματα και εμπορικές δραστηριότητες.
Στο Σουφλί, η διαδρομή από τη μουριά ως το ύφασμα δεν έφτιαξε μόνο ένα προϊόν· έδεσε την καθημερινή εργασία με την ιστορία και την ταυτότητα της πόλης.





