Η Νέα Δημοκρατία συμπληρώνει 52 έτη από την ίδρυσή της, έχοντας διαγράψει μια πορεία άρρηκτα δεμένη με την ιστορία της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας.
Η ίδρυση του κόμματος σηματοδοτήθηκε από τρεις καθοριστικές ημερομηνίες:
- 28 Σεπτεμβρίου 1974: Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής γνωστοποιεί δημόσια τη δημιουργία της «Νέας Δημοκρατίας» και παρουσιάζει την Ιδρυτική Διακήρυξή της.
- 29 Σεπτεμβρίου 1974: Δίνεται στη δημοσιότητα το αρχικό σχέδιο για το καταστατικό του κόμματος.
- 4 Οκτωβρίου 1974: Η δήλωση σύστασης της Νέας Δημοκρατίας υποβάλλεται από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή στον Άρειο Πάγο, σύμφωνα με το Νομοθετικό Διάταγμα 59/1974. Η συγκεκριμένη ενέργεια ολοκληρώνει και τυπικά τη διαδικασία ίδρυσης του κόμματος.
Το περιεχόμενο της ιδρυτικής διακήρυξης της ΝΔ
Με το κείμενό του, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής δεν περιγράφει τη Νέα Δημοκρατία ως μια απλή ανασύσταση της παλαιάς ΕΡΕ, αλλά ως μια ευρύτερη πολιτική παράταξη της μεταδικτατορικής περιόδου.
Στον πυρήνα της διακήρυξης βρίσκεται η διατύπωση: «Η Νέα Δημοκρατία είναι η πολιτική παράταξη που ταυτίζει το έθνος με τον λαό, την πατρίδα με τους ανθρώπους της, την Πολιτεία με τους πολίτες της, την εθνική ανεξαρτησία με τη λαϊκή κυριαρχία, την πρόοδο με το κοινό αγαθό, την πολιτική ελευθερία με την έννομη τάξη και την κοινωνική δικαιοσύνη». Παράλληλα, σημειώνεται πως η Νέα Δημοκρατία «αγνοεί τις διενέξεις και τους διχασμούς του παρελθόντος» και στρέφεται προς «τα ευρύτερα δυνατά σχήματα εθνικής ενότητος».
Ακριβώς αυτή την επιδίωξη, δηλαδή την υπέρβαση των καθιερωμένων παραταξιακών ορίων και τη διαμόρφωση νέων πολιτικών ισορροπιών, αναδεικνύει το Ίδρυμα Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής.
Το πολιτικό πλαίσιο ίδρυσης της Νέας Δημοκρατίας
Μετά την πτώση της δικτατορίας, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επέστρεψε στην Ελλάδα τον Ιούλιο του 1974, σε μια χώρα όπου κυριαρχούσε πολύ ισχυρό αντιδικτατορικό και δημοκρατικό αίσθημα. Στόχος του δεν ήταν μια απλή επανασύσταση της ΕΡΕ. Η Νέα Δημοκρατία οργανώθηκε ως καινούργιο κόμμα, με διαφορετικό πολιτικό λόγο και ξεκάθαρη επιδίωξη διεύρυνσης της επιρροής της προς τον χώρο του Κέντρου.
Στην ιδρυτική διακήρυξη επισημαίνεται: «Το μέγα θέμα της εποχής μας είναι η δημοκρατία».
Ο όρος που χαρακτήρισε ιδεολογικά τη ΝΔ ήταν ο «ριζοσπαστικός φιλελευθερισμός», χωρίς όμως η ιδεολογία της να έχει συστηματοποιηθεί πλήρως κατά την ίδρυσή της. Η συγκρότηση της ιδεολογικής πλατφόρμας ξεκίνησε μέσα από τα προσυνέδρια του 1977, ενώ ο συγκεκριμένος όρος αποκρυσταλλώθηκε στο συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στη Χαλκιδική το 1979.
Όπως σημειώνουν αναλυτές, ο «ριζοσπαστικός φιλελευθερισμός» του Κωνσταντίνου Καραμανλή δεν ήταν ταυτόσημος με τον μεταγενέστερο οικονομικό νεοφιλελευθερισμό.
Στην ιστορική βιβλιογραφία, η ΝΔ εκείνης της περιόδου παρουσιάζεται ως προσκολλημένη στη μικτή οικονομία, αποδίδοντας σημαντικό ρόλο στο κράτος και δίνοντας έμφαση στην κοινωνική δικαιοσύνη.
Η επιδίωξη διεύρυνσης αποτυπώθηκε καθαρά και στην επιλογή στελεχών πέρα από το παλαιό ανθρώπινο δυναμικό της ΕΡΕ. Η ανανέωση ήταν σημαντική, ενώ, όπως προκύπτει από ιστορικό υλικό της Βουλής, δεν συμπεριλήφθηκαν πρόσωπα που είχαν συνεργασία με τη δικτατορία.
Η ευρωπαϊκή πορεία ως κεντρικός στόχος
Για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, η σταθεροποίηση της δημοκρατίας στην Ελλάδα έπρεπε να συμβαδίσει με την πορεία της χώρας προς την Ευρώπη. Έτσι, η ιστορική αποτίμηση της πρώτης περιόδου της ΝΔ συνδέεται με δύο θεμελιώδεις επιδιώξεις: την εδραίωση των φιλελεύθερων δημοκρατικών θεσμών και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Οι έξι σημαντικότεροι ιστορικοί σταθμοί της ΝΔ
- 1974 – Η Νέα Δημοκρατία θεμελιώνει τη Μεταπολίτευση
Η ίδρυση της ΝΔ πραγματοποιείται στην εξαιρετικά κρίσιμη συγκυρία που διαμορφώνουν η πτώση της δικτατορίας και η κυπριακή τραγωδία. Στις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974 επικρατεί με 54,37% και 220 έδρες, με όλα τα κόμματα —μεταξύ αυτών και το ΚΚΕ— να συμμετέχουν απολύτως ελεύθερα. Το αποτέλεσμα προσφέρει στον Κ. Καραμανλή την αναγκαία πολιτική ισχύ για να προχωρήσει στη θεσμική ανασυγκρότηση. Στη συνέχεια επιλύεται οριστικά το πολιτειακό μέσω δημοψηφίσματος και ψηφίζεται το νέο Σύνταγμα.
- 1979-1981 – Η επιλογή της ευρωπαϊκής πορείας
Η επιλογή της Ευρωπαϊκής Κοινότητας αποτελεί τη δεύτερη μεγάλη τομή. Η Συνθήκη Προσχώρησης της Ελλάδας στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες υπογράφεται στις 28 Μαΐου 1979 και, το 1981, η χώρα εντάσσεται ως δέκατο μέλος. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε προκρίνει πολιτικά αυτή την επιλογή νωρίτερα, διαμορφώνοντας έναν στρατηγικό προσανατολισμό πέρα από τα στενά πλαίσια της κομματικής πολιτικής.
- 1990-1993 – Η ΝΔ μπροστά στην οικονομική και ευρωπαϊκή μετάβαση
Έναν ιστορικό σταθμό διαφορετικού χαρακτήρα συνιστά η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Έπειτα από μια ιδιαίτερα ταραχώδη περίοδο, η ΝΔ επανέρχεται στην εξουσία το 1990, διαθέτοντας οριακή κοινοβουλευτική βάση. Τα χρόνια αυτά χαρακτηρίζονται από απόπειρες δημοσιονομικής προσαρμογής, αποκρατικοποιήσεις και διαρθρωτικές μεταβολές, αλλά και από έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις, κυρίως για το Μακεδονικό. Τελικά, η κυβέρνηση πέφτει το 1993.
- 2004-2009 – Η «επανίδρυση του κράτους» και η εξωτερική πολιτική πολλαπλών διαστάσεων
Η Νέα Δημοκρατία, με επικεφαλής τον Κώστα Καραμανλή, επικράτησε στις εκλογές της 7ης Μαρτίου 2004, επιστρέφοντας στη διακυβέρνηση έπειτα από έντεκα χρόνια. Κεντρικό πολιτικό της σύνθημα αποτέλεσε η «επανίδρυση του κράτους». Εκείνη την περίοδο επιχειρήθηκε η άσκηση μιας πιο πολυδιάστατης πολιτικής στους τομείς της εξωτερικής πολιτικής και της ενέργειας, με έμφαση στην ανάδειξη της Ελλάδας σε ενεργειακό κόμβο και στην ενδυνάμωση των σχέσεων Ελλάδας και Ρωσίας. Σε αυτή την κατεύθυνση εντάχθηκε και η κυβερνητική θέση στη Σύνοδο του Βουκουρεστίου το 2008, όταν η ελληνική πλευρά συνέδεσε την είσοδο της τότε ΠΓΔΜ στο ΝΑΤΟ με την προηγούμενη επίλυση της διαφοράς για την ονομασία. Η κυβέρνηση Καραμανλή ταυτίστηκε επίσης με την αποπεράτωση σημαντικών υποδομών, καθώς και με την αξιοποίηση της παρακαταθήκης που άφησαν οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας.
- 2012 – Η ΝΔ συμμετέχει στον σχηματισμό κυβέρνησης συνεργασίας, με κύρια διακυβεύματα την παραμονή της χώρας στην ευρωζώνη και την υλοποίηση των οικονομικών προγραμμάτων που είχαν συμφωνηθεί.
- 2019 – Στις κάλπες της 7ης Ιουλίου, ο Κυριάκος Μητσοτάκης επικρατεί με 39,85% και 158 έδρες, οδηγώντας ξανά τη ΝΔ σε αυτοδύναμη διακυβέρνηση. Ως βασικές προτεραιότητες προβάλλονται ο εκσυγχρονισμός του κράτους, η ανάπτυξη της οικονομίας και μια πιο τεχνοκρατική εκδοχή του φιλελευθερισμού. Η πρώτη κυβερνητική θητεία συμπίπτει κατόπιν με την πανδημία, τις εντάσεις στις ελληνοτουρκικές σχέσεις και τον πόλεμο στην Ουκρανία, ενώ με τη δεύτερη εκλογική επικράτηση, το 2023, η ΝΔ συγκέντρωσε 40,56% και εξέλεξε 158 βουλευτές.
Η εκλογική διαδρομή της Νέας Δημοκρατίας
Έντονες διακυμάνσεις χαρακτηρίζουν τις εκλογικές επιδόσεις της ΝΔ. Στην αναμέτρηση του 1974 συγκέντρωσε 54,37% και κατέλαβε 220 έδρες, καταγράφοντας το υψηλότερο ποσοστό που έχει σημειωθεί ποτέ σε βουλευτικές εκλογές, και σχημάτισε αυτοδύναμη κυβέρνηση. Το 1977 διατήρησε την πρώτη θέση, λαμβάνοντας 41,84% και 171 έδρες. Η πρώτη μεγάλη εκλογική ήττα ήρθε το 1981 από το ΠΑΣΟΚ, όταν περιορίστηκε στο 35,88% και στις 115 έδρες, περνώντας στην αντιπολίτευση. Ακολούθησε ακόμη μία ήττα από το ΠΑΣΟΚ το 1985, με τη ΝΔ να καταγράφει 40,85% και 126 έδρες.
Δύο φορές στήθηκαν κάλπες το 1989. Στις εκλογές του Ιουνίου, η ΝΔ κατέλαβε την πρώτη θέση με 44,28% και 145 έδρες, δίχως να εξασφαλίσει αυτοδυναμία. Πρώτη αναδείχθηκε και τον Νοέμβριο, με 46,19% και 148 έδρες, αλλά και πάλι δεν διέθετε πλειοψηφία. Υπό την ηγεσία του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, το 1990 έλαβε 46,89% και 150 έδρες, σχηματίζοντας κυβέρνηση με οριακή κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ηττήθηκε το 1993 με 39,30% και 111 έδρες, έχασε εκ νέου από το ΠΑΣΟΚ το 1996 με 38,12% και 108 έδρες, ενώ το 2000 γνώρισε οριακή ήττα, έχοντας συγκεντρώσει 42,73% και 125 έδρες.
Με τον Κώστα Καραμανλή στην ηγεσία, η ΝΔ επανήλθε στην κυβέρνηση το 2004, εξασφαλίζοντας 45,36% και 165 έδρες. Το 2007 κέρδισε νέα θητεία με ποσοστό 41,84% και 152 έδρες. Δύο χρόνια αργότερα, μέσα στο περιβάλλον που είχε διαμορφώσει η οικονομική κρίση, υπέστη βαριά εκλογική ήττα, καθώς περιορίστηκε στο 33,47% και στις 91 έδρες.
Μέσα σε διάστημα τριών ετών, η οικονομική κρίση οδήγησε τη χώρα σε τρεις εκλογικές αναμετρήσεις. Τον Μάιο του 2012, η ΝΔ ήρθε πρώτη με μόλις 18,85% και 108 έδρες, χωρίς να καταστεί δυνατός ο σχηματισμός κυβέρνησης. Στις εκλογές του Ιουνίου ανέβηκε στο 29,66% και στις 129 έδρες, συγκροτώντας κυβέρνηση συνεργασίας με πρωθυπουργό τον Αντώνη Σαμαρά. Τον Ιανουάριο του 2015 ηττήθηκε από τον ΣΥΡΙΖΑ, με 27,81% και 76 έδρες. Στη νέα αναμέτρηση του Σεπτεμβρίου της ίδιας χρονιάς κατέλαβε τη δεύτερη θέση με 28,10% και 75 έδρες, αναλαμβάνοντας τον ρόλο της αξιωματικής αντιπολίτευσης.
Υπό την προεδρία του Κυριάκου Μητσοτάκη, η ΝΔ επέστρεψε το 2019 σε αυτοδύναμη κυβέρνηση, έχοντας λάβει 39,85% και 158 έδρες. Στις εκλογές του Μαΐου 2023 ήρθε πρώτη με 40,79% και 146 έδρες, χωρίς όμως να πετύχει αυτοδυναμία. Τον Ιούνιο επικράτησε εκ νέου, συγκεντρώνοντας 40,56% και εξασφαλίζοντας 158 έδρες.
Οι πρόεδροι της Νέας Δημοκρατίας από το 1974
Την ηγεσία του κόμματος ανέλαβαν διαδοχικά ο Κωνσταντίνος Καραμανλής (1974-1980), ο Γεώργιος Ράλλης (1980-1981), ο Ευάγγελος Αβέρωφ (1981-1984), ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης (1984-1993), ο Μιλτιάδης Έβερτ (1993-1997), ο Κώστας Καραμανλής (1997-2009), ο οποίος είχε τη μακροβιότερη θητεία, και ο Αντώνης Σαμαράς (2009-2015). Από το 2016 πρόεδρος είναι ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Κατά το μεταβατικό διάστημα του 2015, ανάμεσα στις προεδρίες Σαμαρά και Μητσοτάκη, καθήκοντα άσκησαν προσωρινά ο Βαγγέλης Μεϊμαράκης και ο Γιάννης Πλακιωτάκης.
Η κομματική οργάνωση και τα ιστορικά κτίρια της ΝΔ
Η ΟΝΝΕΔ και η ΔΑΠ-ΝΔΦΚ συγκαταλέγονταν διαχρονικά στις μαζικότερες οργανώσεις νεολαίας της χώρας, αποτελώντας παράλληλα δεξαμενές στελεχών για το κόμμα. Τα ιστορικά γραφεία της ΝΔ στεγάζονταν επί σειρά ετών στη διασταύρωση των οδών Εμ. Μπενάκη και Νικηταρά 2-4. Επί δεκαετίες, το νεοκλασικό κτίριο στη Ρηγίλλης 18, στην Αθήνα, αποτέλεσε τοπόσημο άρρηκτα δεμένο με την κομματική της διαδρομή. Έπειτα από 5,5 χρόνια στο κτίριο της Λεωφόρου Συγγρού 340, η εγκατάσταση στην Πειραιώς 62, στο Μοσχάτο, σηματοδότησε τη μετάβαση του κομματικού μηχανισμού σε μια πιο σύγχρονη περίοδο.
Ο σημερινός ρόλος της Νέας Δημοκρατίας
Έχοντας πλέον διανύσει περισσότερο από μισό αιώνα ζωής, η ΝΔ εξακολουθεί να αποτελεί κόμμα εξουσίας και τον κύριο πολιτικό πόλο της Κεντροδεξιάς. Όπως επισημαίνουν στελέχη της, βασική πρόκληση για τα επόμενα χρόνια είναι να διατηρηθεί η ισορροπία ανάμεσα στις ιδεολογικές ρίζες της και στις απαιτήσεις για μεταρρυθμίσεις, όπως μεταδίδει το ΑΠΕ-ΜΠΕ.
