Στην Κρήτη, μια πόλη-κράτος που πολλοί θεωρούν ξεχασμένη αλλά και αδικημένη έρχεται ξανά στο «φως» χάρη στις ανασκαφές που πραγματοποιούν οι αρχαιολόγοι.
Οι κάτοικοι μιας περιοχής του Ηρακλείου παραξενεύονταν ανέκαθεν από την πινακίδα που είχε τοποθετηθεί σε έναν μικρό δρόμο. Έγραφε «Ονυθέ» και οι περισσότεροι θεωρούσαν ότι επρόκειτο για… ρουσφέτι προς κάποιον γείτονα, ο οποίος επέμενε να δοθεί στη γειτονιά το όνομα του χωριού του.
Από τα χρόνια του θρυλικού Νικόλαου Πλάτωνα, οι αρχαιολόγοι —που προφανώς αγνοούν την… οδική πινακίδα του Ηρακλείου— ερευνούν και ανασκάπτουν την Ονιθέ. Η αταύτιστη πόλη βρίσκεται νοτιοανατολικά του Ρεθύμνου, πάνω από το χωριό Γουλεδιανά. Σε διαφορετικές περιόδους, αρχαιολόγοι και μύθοι τη συνέδεσαν με τις αρχαίες πόλεις Οσμίδα και Φαλάννα. Η μεγαλύτερη ακμή της εντοπίζεται στα αρχαϊκά χρόνια, ωστόσο τα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας φτάνουν έως τη Νεολιθική εποχή, κατά την 4η χιλιετία π.Χ. Στον χώρο διακρίνονται ακόμη και κατάλοιπα νεότερης ανθρώπινης δραστηριότητας.
Ο δημοσιογράφος Κώστας Μπογδανίδης και το creta24.gr βρέθηκαν στη μεγάλη ανασκαφική έρευνα, η οποία επιχειρεί να αποκαλύψει μια λησμονημένη και πιθανώς υποτιμημένη πόλη της Κρήτης. Όπως εξηγεί, πρόκειται για ένα μοναδικό τοπίο και μια ιδανική θέση, από όπου είναι ορατή σχεδόν η μισή Κρήτη.
Τελικά, λοιπόν, δικαιώνεται εκείνος που είχε ζητήσει να πάρει αυτό το όνομα ο δρόμος στην κεντρική Κρήτη. Η Ονιθέ αποδεικνύεται πολύ σημαντικός αρχαιολογικός τόπος και σπουδαία πόλη της αρχαίας Ρίθυμνας, ενώ η κατοίκησή της συνεχίστηκε μέχρι την περίοδο της ρωμαιοκρατίας.
Ακρόπολη Ονιθές: Πύργος από τον 4ο αιώνα π.Χ.
Μέσα στον αρχαιολογικό χώρο έχει βρεθεί παλαιοχριστιανική βασιλική, η οποία χρονολογείται στον 6ο αιώνα μ.Χ. Λίγο πριν από αυτή βρίσκεται η αρχαία κρήνη, που ήταν ορατή ακόμη και από τους κατοίκους της περιοχής. Στην ακρόπολη διατηρούνται τμήματα του πύργου, η ύπαρξη του οποίου ανάγεται στον 4ο αιώνα π.Χ.
Τη σημαντική αυτή προσπάθεια συνεχίζει μαζί με την ομάδα του ο αρχαιολόγος Κυριάκος Ψαρουδάκης, ο οποίος κατάγεται από την ευρύτερη περιοχή. Οι εργασίες τους στην Ονιθέ αποτελούν συνέχεια της ανασκαφής που είχε πραγματοποιήσει ο Πλάτων.
«Είναι ένα μικρό μέρος, πολύ μικρό αυτού του πολύ μεγάλου χώρου που βλέπετε. Είναι προφανώς ένα δημόσιο κτίσμα» επεσήμανε ο αρχαιολόγος, κατά την ξενάγηση που έκανε στον δημοσιογράφο Κώστα Μπογδανίδη.
Η συγκεκριμένη θέση ήταν γνωστή σε αρχαιολόγους και ερευνητές ήδη από τον 19ο αιώνα, αλλά οι πρώτες οργανωμένες ανασκαφικές εργασίες έγιναν το 1952 από τον Νικόλαο Πλάτωνα. Εκείνη την περίοδο ήρθαν στο φως δύο μεγάλα κτίσματα των αρχαϊκών χρόνων, τα οποία ονομάστηκαν Οικία Α και Οικία Β. Η Οικία Α εξακολουθεί να θεωρείται ένα από τα σπουδαιότερα παραδείγματα αρχαϊκής οικιστικής αρχιτεκτονικής στην Κρήτη.
Για πολλά χρόνια δεν έγινε ούτε μία σκαπετιά στον χώρο. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου επανεκκίνησε τη συστηματική έρευνα το 2018 και, όπως εξηγεί ο κ. Ψαρουδάκης, τα επόμενα χρόνια ακολούθησε οργανωμένη και συστηματική εργασία.
«Είναι πολύ ενδιαφέρον το συγκρότημα της αρχαϊκής περιόδου, το οποίο ανασκάπτεται συστηματικά από το 2019. Πρόκειται για ένα εκτεταμένο οικοδομικό σύνολο του 7ου αιώνα π.Χ., το οποίο, σύμφωνα με τα μέχρι σήμερα ανασκαφικά δεδομένα, φαίνεται πως είχε δημόσιο ή κοινοτικό χαρακτήρα. Και προφανώς συνδέεται με τις πρώιμες διαδικασίες αστικοποίησης και τη διαμόρφωση της πόλης-κράτους στην Κρήτη», είπε.
«Εμείς προσπαθούμε να συνεχίσουμε την ανασκαφή μας από εκεί που τη σταμάτησε ο Πλάτωνας. Και φιλοδοξούμε ότι στο πενταετές πρόγραμμα που έχουμε, να αποκαλύψουμε αυτό το σημαντικό κομμάτι της πόλης», τόνισε.
Στο έργο των αρχαιολόγων για την ανάδειξη αυτής της μοναδικής, αλλά και κάπως… αδικημένης πόλης συνεισφέρουν ενεργά οι κάτοικοι της περιοχής, οι οποίοι έχουν ιδρύσει την Εταιρεία Φίλων της Ονιθές.
«Εμείς κάνουμε τα πάντα να μπορούμε να επικοινωνήσουμε το έργο των αρχαιολόγων. Φτιάξαμε τον σύλλογο για να αναδείξουμε όλα εκείνα τα σημεία και τη δυναμική της περιοχής που είναι σε πολύ κόσμο άγνωστη» είπε, εκπροσωπώντας τον σύλλογο, ο Μανούσος Ψαρουδάκης. Παράλληλα, ο σύλλογος έχει αναπτύξει ψηφιακή πλατφόρμα, ώστε ο επισκέπτης, καθώς περιηγείται, να πληροφορείται τι υπάρχει σε κάθε σημείο, ποια τμήματα έχουν ανασκαφεί και ποια ευρήματα έχουν εντοπίσει οι αρχαιολόγοι.
Τη συστηματική αρχαιολογική έρευνα πραγματοποιεί η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου, με επικεφαλής τον αρχαιολόγο Κυριάκο Ψαρουδάκη. Στις εργασίες συμμετέχουν συντηρητές και φοιτητές, ακόμη και από πανεπιστήμια των Ηνωμένων Πολιτειών. Η οικονομική υποστήριξη παρέχεται από την Περιφέρεια Κρήτης, στο πλαίσιο της Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτισμού 2026-2027, την οποία έχουν υπογράψει το Υπουργείο Πολιτισμού, η Περιφέρεια Κρήτης και ο Δήμος Ρεθύμνου.
