Ο θάνατος του Αλί Λαριτζανί σε ισραηλινό πλήγμα δεν είναι απλώς ακόμη ένα επεισόδιο στον πόλεμο· ανοίγει τον δρόμο για ένα ακόμα πιο στρατιωτικοποιημένο Ιράν, με περιορισμένα περιθώρια πολιτικού συμβιβασμού και εξόδου από τη σύγκρουση.
Η στοχοποίηση του Λαριτζανί, επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας και de facto ηγέτη μετά την εξόντωση της πολιτικο-στρατιωτικής ελίτ της χώρας από τις κοινές αμερικανοϊσραηλινές αεροπορικές επιθέσεις, αφαιρεί από το Ιράν έναν από τους ελάχιστους παράγοντες που μπορούσαν να γεφυρώσουν το χάσμα ανάμεσα στους σκληροπυρηνικούς των ενόπλων δυνάμεων και τους πιο πραγματιστές του πολιτικού συστήματος. Ο Λαριτζανί, συντηρητικός αλλά με φήμη σχετικώς μετριοπαθούς, είχε κερδίσει την εμπιστοσύνη του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος σκοτώθηκε στην έναρξη της εκστρατείας, ενώ ταυτόχρονα διαπραγματευόταν με συμμάχους και γείτονες και προετοίμαζε τη χώρα για την αναπόφευκτη στρατιωτική αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η ισορροπία αυτή ανατράπηκε οριστικά όταν η Τεχεράνη επέλεξε ως νέο ανώτατο ηγέτη τον Μοτζταμπά Χαμενεΐ, γιο του εκλιπόντος Αγιατολάχ, απορρίπτοντας τις εισηγήσεις Λαριτζανί υπέρ ενός πιο μεσαίου, συναινετικού προσώπου στην κορυφή της πυραμίδας εξουσίας. Η αποτυχία του να επιβάλει μια πιο ήπια διαδοχή και η μετέπειτα εξόντωσή του συμπυκνώνουν τη μετατόπιση του Ιράν σε ένα σύστημα όπου ο στρατός και ιδιαίτερα οι πιο σκληρές πτέρυγες των Φρουρών της Επανάστασης εμφανίζονται πλέον ως το μοναδικό κέντρο βάρους. Καθώς οι «γέφυρες» μεταξύ πολιτικών ρευμάτων καταρρέουν η μία μετά την άλλη, το ερώτημα δεν είναι αν θα ενισχυθεί ο ρόλος των στρατιωτικών, αλλά πόσο βαθιά θα εισχωρήσουν σε κάθε πτυχή της διακυβέρνησης.
Το Ιράν χωρίς «γέφυρες»: Προς πλήρη στρατιωτικοποίηση
Η ανάλυση ειδικών σε ιρανικά θέματα ασφαλείας κάνει λόγο για μια διαδικασία «αραίωσης της ελίτ», όπου κάθε στρώμα που αφαιρείται αφήνει στη θέση του ακόμη πιο αδιάλλακτους παίκτες. Με την απομάκρυνση ενός τεχνοκράτη-διαμεσολαβητή όπως ο Λαριτζανί, η εξουσία συγκεντρώνεται σε ένα στενό κύκλο στρατιωτικών ηγετών, των οποίων η προτεραιότητα είναι η συνέχιση και όχι η λήξη του πολέμου. Αναλυτές προειδοποιούν ότι σε αυτό το περιβάλλον είναι ολοένα δυσκολότερο να παραχθούν ιδέες συμβιβασμού ή να επιδειχθεί η απαραίτητη ευελιξία για να γίνουν αποδεκτές προτάσεις της «άλλης πλευράς» που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε αποκλιμάκωση.
Η τάση αυτή έρχεται να «κουμπώσει» με τον κεντρικό ρόλο που είχε ήδη αναλάβει ο Λαριτζανί στην καταστολή των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων τον Ιανουάριο, όταν επέβλεψε μια βάναυση επιχείρηση καταστολής, δείχνοντας ότι ακόμη και οι πιο πραγματιστές παίκτες στο εσωτερικό του Ιράν ήταν διατεθειμένοι να χρησιμοποιήσουν ακραία μέσα για να διασφαλίσουν τη σταθερότητα του καθεστώτος. Τώρα, όμως, η απουσία του αφήνει πίσω του όχι έναν «πραγματιστή με σκληρά μέσα», αλλά ένα καθαρά στρατιωτικό μπλοκ που δεν αισθάνεται υποχρεωμένο να δώσει λογαριασμό σε καμία πολιτική πτέρυγα. Η στρατιωτικοποίηση δεν αφορά μόνο τον πόλεμο, αλλά και την εσωτερική ασφάλεια, την οικονομία, ακόμη και τη διαδοχή στην ηγεσία, με τον νέο ανώτατο ηγέτη να στηρίζεται άμεσα σε δομές ασφαλείας περισσότερο παρά σε θεσμικά κέντρα εξουσίας.
Ιράν, πόλεμος και παγκόσμια σκηνή
Την ίδια στιγμή, η κλιμάκωση στο Ιράν πυροδοτεί αλυσιδωτές αντιδράσεις διεθνώς: ο Ντόναλντ Τραμπ, που βρίσκεται αντιμέτωπος με «σκληρές επιλογές» ανάμεσα στη συνέχιση του πολέμου και σε μια επίσημη αναζήτηση εξόδου, καλείται να σταθμίσει τις πολιτικές συνέπειες κάθε σεναρίου, την ώρα που η Ουάσιγκτον θρηνεί ήδη δεκάδες νεκρούς στρατιώτες, μεταξύ αυτών και τα έξι μέλη πληρώματος αμερικανικού ιπτάμενου τάνκερ που συνετρίβη στο Ιράκ. Η ενεργειακή διάσταση γίνεται όλο και πιο εκρηκτική, με το Στενό του Ορμούζ να παραμένει επισήμως «μη ασφαλές» για δεξαμενόπλοια, ενώ ο Αμερικανός υπουργός Ενέργειας προειδοποιεί ότι δεν υπάρχουν «καμία εγγύηση» για πτώση των τιμών του πετρελαίου τις επόμενες εβδομάδες. Σε αυτό το σκηνικό, οι Ηνωμένες Πολιτείες φτάνουν στο σημείο να αξιοποιούν ακόμη και ιρανικά πλοία για να διευκολύνουν την κίνηση ρωσικού πετρελαίου, τα οποία λαμβάνουν προσωρινές εξαιρέσεις από τις αμερικανικές κυρώσεις.
Στην Ευρώπη, οι κυβερνήσεις προβάλλουν μια σπάνια επίδειξη στρατιωτικής ισχύος για την προστασία συμμάχων και ναυτικών οδών, αλλά η ένταση του πολέμου γύρω από το Ιράν φωτίζει κυρίως τα όρια των ευρωπαϊκών δυνατοτήτων άμυνας, όπως παραδέχονται πλέον ανοιχτά αξιωματούχοι και αναλυτές. Την ίδια ώρα, στις γειτονικές ζώνες του μετώπου η καθημερινότητα βυθίζεται στη μόνιμη ανασφάλεια: από την «βαριά, άψυχη ατμόσφαιρα» που περιγράφουν κάτοικοι της Τεχεράνης, μιας πρωτεύουσας που ζει υπό διαρκείς αεροπορικές επιθέσεις, μέχρι τους Ισραηλινούς στα βόρεια σύνορα που βλέπουν την επιστροφή τους στην Κιριάτ Σμόνα να μετατρέπεται ξανά σε παραμονή σε καταφύγια υπό τα πυρά της Χεζμπολάχ. Σε αυτό το περιβάλλον, η επιλογή του Ισραήλ να στοχοποιεί συστηματικά την ανώτατη ιρανική πολιτική ελίτ εγείρει ερωτήματα ακόμη και σε ειδικούς φιλικά προσκείμενους στη Δύση, που αναρωτιούνται αν η στρατηγική αυτή δεν οδηγεί τελικά σε ένα ακόμη πιο αδιάλλακτο, κλειστό και στρατοκρατούμενο Ιράν.
Ένα Ιράν εγκλωβισμένο στον πόλεμο
Το εσωτερικό μέτωπο στο Ιράν βυθίζεται ολοένα περισσότερο σε μια ατμόσφαιρα ασφυξίας: οι δρόμοι της Τεχεράνης, που ήδη δοκιμάστηκαν από τη βαριά καταστολή των διαδηλώσεων, περιγράφονται τώρα ως άδειοι και σιωπηλοί, με τους κατοίκους να ζουν κάτω από τη σκιά του επόμενου βομβαρδισμού. Η κοινωνία, ταλαιπωρημένη από κυρώσεις, οικονομική ανασφάλεια και πόλεμο, βλέπει τα περιθώρια για πολιτική έκφραση ή διεκδίκηση αλλαγής να συρρικνώνονται, καθώς οι μηχανισμοί ασφαλείας ενισχύονται και αποκτούν de facto ρόλο άτυπης κυβερνητικής εξουσίας. Την ίδια ώρα, οι απώλειες δεν περιορίζονται εντός συνόρων· από την δολοφονία της Ιρακινής ακτιβίστριας υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών Γιανάρ Μοχάμεντ μέχρι τις μάχες στην ευρύτερη Μέση Ανατολή, ο πόλεμος αποσταθεροποιεί ολόκληρη την περιφέρεια σε ένα τοπίο όπου το Ιράν παραμένει κεντρικός, αλλά ολοένα πιο απρόβλεπτος παίκτης, σύμφωνα με τους New York Times.
Σε αυτό το πλαίσιο, η επιλογή του Τραμπ να πιέσει τους συμμάχους του για μεγαλύτερη ναυτική συνδρομή στο Στενό του Ορμούζ βρίσκει χλιαρή ανταπόκριση, αναδεικνύοντας μια Δύση διχασμένη ως προς το πόσο μακριά είναι διατεθειμένη να φτάσει στην αντιπαράθεση με το Ιράν. Καθώς ο Λευκός Οίκος ισορροπεί μεταξύ ρητορικής επίδειξης ισχύος και πρακτικών περιορισμών στο πεδίο, το ερώτημα που αιωρείται πάνω από την Τεχεράνη, την Ουάσιγκτον, την Ιερουσαλήμ και τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες είναι αν υπάρχει πλέον οποιοσδήποτε δίαυλος ικανός να ανακόψει την πορεία προς ένα Ιράν που θα διοικείται σχεδόν αποκλειστικά από στρατηγούς.