Η Ευρώπη βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο μιας κρίσιμης ναυτιλιακής σκακιέρας, αυτή τη φορά στα Στενά του Ορμούζ, αλλά διστάζει να ακολουθήσει τις αμερικανικές πιέσεις για πιο ενεργή στρατιωτική εμπλοκή. Την ώρα που ο πρόεδρος Τραμπ ζητά από τους Ευρωπαίους συμμάχους να συμβάλουν στην επαναλειτουργία του ζωτικού θαλάσσιου περάσματος που η Τεχεράνη έχει ουσιαστικά μπλοκάρει, οι κυβερνήσεις της Ε.Ε. προβάλλουν τα όρια και τους κινδύνους της ήδη υπάρχουσας εμπειρίας τους στην προστασία της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα.
Η ισορροπία ανάμεσα στη διατλαντική συνοχή και την αποφυγή άμεσης εμπλοκής στον αμερικανοϊρανικό ανταγωνισμό καθιστά τη στάση της Ευρώπης στα Στενά του Ορμούζ πιο περίπλοκη από κάθε άλλη φορά.
Η Ευρώπη, η Aspides και τα Στενά του Ορμούζ
Η Ευρώπη προβάλλει ως επιχείρημα ότι έχει ήδη αναλάβει σημαντικό ρόλο με την επιχείρηση Aspides στην Ερυθρά Θάλασσα, μια καθαρά αμυντική αποστολή της Ε.Ε. που ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2024 για την προστασία εμπορικών πλοίων από επιθέσεις των Υεμενιτών Χούθι. Με περιορισμένο προϋπολογισμό περίπου 15 εκατ. ευρώ και παρουσία τριών έως τεσσάρων βασικών σκαφών, ενισχυμένων πρόσφατα με δύο γαλλικά πολεμικά, η αποστολή συνοδεύει πλοία και αναχαιτίζει απειλές, αλλά έχει σχεδιαστεί να λειτουργεί «με ασπίδες, όχι με ξίφη». Σε αντίθεση με την αμερικανo-ηγετική Operation Prosperity Guardian, που επιτρέπει προληπτικά πλήγματα κατά εχθρικών στόχων, η ευρωπαϊκή δύναμη είναι δεσμευμένη σε αυστηρά αμυντικούς κανόνες εμπλοκής, γεγονός που περιορίζει την ευελιξία της σε μια ζώνη όπου ο κίνδυνος κλιμάκωσης είναι διαρκής.
Παρά τα εύσημα ότι η Aspides προσφέρει ένα «έτοιμο πρότυπο» συνοδείας εμπορικής ναυτιλίας, οι Βρυξέλλες απέκλεισαν προς το παρόν την επέκταση της αποστολής στα Στενά του Ορμούζ. Η ύπατη εκπρόσωπος της Ε.Ε. για την εξωτερική πολιτική Κάγια Κάλας ξεκαθάρισε μετά τη συνεδρίαση των υπουργών Εξωτερικών ότι «δεν υπάρχει διάθεση» αλλαγής εντολής, τουλάχιστον τώρα, ενώ ο Γερμανός ΥΠΕΞ Γιόχαν Βάντεφουλ χαρακτήρισε την Aspides «μη αποτελεσματική» ακόμη και στο αρχικό της πεδίο δράσης. Στο παρασκήνιο, ευρωπαϊκές πηγές παραδέχονται ότι ακόμη και οι καλύτερες ναυτικές συνοδείες δεν μπορούν να πείσουν πλοιοκτήτες, πληρώματα και ασφαλιστικές να ρισκάρουν διέλευση από μια ζώνη όπου ένα φθηνό κρυμμένο εκρηκτικό αρκεί για να παραλύσει τις θαλάσσιες οδούς και να τινάξει στα ύψη τα ασφάλιστρα.
Ευρώπη και EMASoH στα Στενά του Ορμούζ
Για τα Στενά του Ορμούζ, η Ευρώπη δεν ξεκινά από το μηδέν: ήδη από το 2019 λειτουργεί η αποστολή European Maritime Awareness in the Strait of Hormuz (EMASoH), μια γαλλο-ηγετική πρωτοβουλία ευρωπαϊκών κρατών, εκτός θεσμικού πλαισίου της Ε.Ε., με στόχο την επιτήρηση, την αποκλιμάκωση και τη διασφάλιση της ελευθερίας ναυσιπλοΐας. Η EMASoH, με στρατιωτικό σκέλος την επιχείρηση AGENOR, εδρεύει στη γαλλική ναυτική βάση στο Άμπου Ντάμπι και βασίζεται σε χαμηλό προφίλ, ουδετερότητα και διαφάνεια, προσπαθώντας να εκπέμψει μήνυμα ότι η παρουσία ευρωπαϊκών πολεμικών δεν στοχεύει ευθέως το Ιράν, αλλά τη σταθερότητα των ροών ενέργειας. Αναλυτές στις Βρυξέλλες εκτιμούν ότι, αν υπάρξει ευρωπαϊκή κίνηση στα Στενά του Ορμούζ, αυτή πιθανότερα θα έρθει μέσα από την ενίσχυση ή «επανεκκίνηση» της EMASoH και όχι μέσω της Aspides, ακριβώς επειδή η πρώτη έχει σχεδιαστεί για την περιοχή και δεν εμπλέκει το σύνολο των 27 κρατών-μελών.
Παρά τα επιχειρησιακά πλεονεκτήματα –μεταξύ των οποίων και οι ευρωπαϊκές δυνατότητες ναρκαλιείας, που θα μπορούσαν να αποδειχθούν κρίσιμες σε ένα σενάριο εκτεταμένης ναρκοθέτησης των Στενών του Ορμούζ–, οι περισσότερες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες φοβούνται ότι μια επιθετικότερη στάση θα τις σύρει σε ευθεία αντιπαράθεση με την Τεχεράνη. Έτσι, προκρίνεται μια τακτική «περίμενε και βλέπουμε», με τους Ευρωπαίους να επενδύουν σε πολιτικές πιέσεις και διπλωματική αποκλιμάκωση, ενώ διατηρούν τις ναυτικές τους επιλογές ανοιχτές για το ενδεχόμενο μιας παρατεταμένης κρίσης. Την ίδια στιγμή, στο παρασκήνιο των διατλαντικών σχέσεων, όλοι γνωρίζουν ότι η εικόνα της Ευρώπης ως «απρόθυμου εταίρου» μπορεί να έχει κόστος σε άλλα μέτωπα, από τη στήριξη στην Ουκρανία μέχρι τις εμπορικές διαπραγματεύσεις με την Ουάσιγκτον.
Τα Στενά του Ορμούζ ως τεστ για την Ευρώπη
Η αντιπαράθεση γύρω από τα Στενά του Ορμούζ λειτουργεί ως σκληρό τεστ για τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης: μπορεί η Ε.Ε. να προστατεύσει τα ζωτικά της συμφέροντα χωρίς να εμφανιστεί ως απλό «παράρτημα» της αμερικανικής ισχύος; Από τη μια, η ενεργειακή εξάρτηση από τις ροές που περνούν από το στενό, σε συνδυασμό με τον φόβο ενός νέου σοκ στις τιμές του πετρελαίου, ωθούν προς την κατεύθυνση μιας πιο ορατής ναυτικής παρουσίας. Από την άλλη, οι κυβερνήσεις στην Ευρώπη γνωρίζουν ότι κάθε φρεγάτα που θα πλεύσει στα Στενά του Ορμούζ δεν θα αντιμετωπιστεί μόνο ως «φρουρός της ναυσιπλοΐας», αλλά και ως πιθανός στόχος σε ένα εύφλεκτο μέτωπο όπου ένα λάθος μπορεί να πυροδοτήσει γενικευμένη σύγκρουση, σύμφωνα με τους New York Times.
Ειδικοί προειδοποιούν ότι «τίποτα δεν μένει στο δικό του πλαίσιο» στη διατλαντική σχέση: η απροθυμία της Ευρώπης να εμφανιστεί ως πλήρως ευθυγραμμισμένη με τις αμερικανικές απαιτήσεις στον Περσικό Κόλπο μπορεί να μεταφραστεί σε πιέσεις σε άλλους τομείς, από τους δασμούς μέχρι τη βιομηχανική πολιτική. Σε αυτό το περιβάλλον, η Ε.Ε. προσπαθεί να συνδυάσει την εικόνα του υπεύθυνου παγκόσμιου παίκτη, που υπερασπίζεται την ελευθερία της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα και τα Στενά του Ορμούζ, με την πολιτική ανάγκη να μην εγκλωβιστεί σε έναν πόλεμο φθοράς με το Ιράν. Έτσι, πίσω από τις τεχνικές συζητήσεις για εντολές, κανόνες εμπλοκής και προϋπολογισμούς, παίζεται το πραγματικό παιχνίδι: αν η Ευρώπη θα καταφέρει να γράψει τους δικούς της κανόνες ασφάλειας στα πιο επικίνδυνα θαλάσσια περάσματα του πλανήτη.