Επί πολλές δεκαετίες θεωρούνταν αυτονόητο πως όταν πας σε ένα κατάστημα να αγοράσεις ένα προϊόν, ο υπάλληλος στο ταμείο θα σου έδινε και την απόδειξη σε έγχαρτη μορφή. Ωστόσο, τον τελευταίο καιρό αυτή η πρακτική αρχίζει να αλλάζει και η αλλαγή δεν είναι ούτε τυχαία ούτε απλή. Η συζήτηση για την κατάργηση της αυτόματης εκτύπωσης της χάρτινης απόδειξης συνδέεται άμεσα με το οικονομικό κόστος, τις συνέπειες για το περιβάλλον, την ψηφιακή τεχνολογία αλλά και τις πραγματικές ανάγκες του καταναλωτή.
Στην πράξη, τα σούπερ μάρκετ, για παράδειγμα, παράγουν κάθε χρόνο έναν τεράστιο όγκο αποδείξεων, κυρίως για μικρές αγορές λίγων ευρώ. Οι περισσότερες από αυτές δεν χρησιμοποιούνται ποτέ. Ο καταναλωτής είτε αρνείται να τις πάρει από το ταμείο, είτε τις πετάει λίγα λεπτά αργότερα. Το δε χαρτί των αποδείξεων είναι συνήθως θερμικό, πράγμα που σημαίνει ότι δεν ανακυκλώνεται εύκολα και συχνά καταλήγει απευθείας στα απορρίμματα. Μαζί με το χαρτί, σπαταλώνται ενέργεια, αναλώσιμα και χρόνος, τόσο για τις επιχειρήσεις όσο και για το προσωπικό. Μάλιστα, για τον ίδιο τον καταναλωτή, η χρησιμότητα της απόδειξης έχει αλλάξει. Στις περισσότερες καθημερινές αγορές, η απόδειξη δεν χρειάζεται για εγγύηση ή επιστροφή προϊόντων. Η πληρωμή γίνεται με κάρτα ή ψηφιακά μέσα και η συναλλαγή καταγράφεται αυτόματα από την τράπεζα. Έτσι, η απόδειξη παύει να είναι απαραίτητη για βασική επιβεβαίωση της αγοράς. Παρ’ όλα αυτά, η υποχρεωτική εκτύπωση παραμένει σε αρκετές χώρες, δημιουργώντας μια αντίφαση ανάμεσα στην πραγματικότητα και στο θεσμικό πλαίσιο.
Η ψηφιακή απόδειξη προτείνεται ως μια πιο λειτουργική λύση. Μπορεί να αποσταλεί μέσω email, να αποθηκευτεί σε εφαρμογή του καταστήματος ή να παραμείνει διαθέσιμη σε ηλεκτρονική μορφή για όσο χρειάζεται. Για τον καταναλωτή, αυτό σημαίνει ότι μπορεί εύκολα να βρει παλιές αγορές, να ελέγξει τι έχει ξοδέψει και να χρησιμοποιήσει την απόδειξη αν χρειαστεί επιστροφή ή αλλαγή προϊόντος. Για τις δε επιχειρήσεις, μειώνεται το κόστος και απλοποιείται η διαχείριση. Το βλέπουμε ήδη να συμβαίνει και στη χώρα μας, σε γνωστή αλυσίδα πώλησης ρούχων. Όταν φθάνεις στο ταμείο, ο υπάλληλος σε ρωτάει ποιος είναι ο αριθμός του κινητού τηλεφώνου σου ή το email σου, προκειμένου να σταλεί ηλεκτρονικά η απόδειξη. Μόνο εάν επιμείνεις ότι τη θέλεις σε έγχαρτη μορφή, θα στην εκτυπώσει.
Το μοντέλο αυτό έχει επεκταθεί πάντως σε αρκετές χώρες της Ευρώπης. Η βασική ιδέα είναι απλή και πρακτική: η απόδειξη συνεχίζει να εκδίδεται ηλεκτρονικά για λόγους ελέγχου και φορολογικής διαφάνειας, αλλά δεν τυπώνεται αυτόματα. Ο καταναλωτής ερωτάται στο ταμείο αν τη θέλει και επιλέγει τη μορφή που τον εξυπηρετεί.
Η Γαλλία αποτελεί το πιο ξεκάθαρο παράδειγμα αυτής της προσέγγισης. Από το 2023, η αυτόματη εκτύπωση έχει καταργηθεί και η επιλογή ανήκει στον πελάτη. Το μέτρο έχει ήδη οδηγήσει σε σημαντική μείωση του όγκου χαρτιού που χρησιμοποιείται καθημερινά. Παρόμοιες πρακτικές έχουν υιοθετηθεί και σε χώρες όπως η Ολλανδία και η Ελβετία, κυρίως με πρωτοβουλία των ίδιων των αλυσίδων σούπερ μάρκετ. Να σημειωθεί πάντως ότι για τα σούπερ μάρκετ, η αλλαγή αυτή δεν αφορά μόνο την απόδειξη. Εντάσσεται σε μια συνολική αναδιάρθρωση της εμπειρίας αγορών. Τα ταμεία αυτοεξυπηρέτησης, οι πληρωμές μέσω κινητού, οι ψηφιακές κάρτες πιστότητας και οι εφαρμογές αγορών διαμορφώνουν ένα νέο περιβάλλον, όπου ο καταναλωτής έχει μεγαλύτερο έλεγχο και λιγότερα φυσικά έγγραφα.
Σε πρακτικό επίπεδο, η κατάργηση της αυτόματης εκτύπωσης μπορεί να κάνει τη διαδικασία στο ταμείο πιο γρήγορη και πιο καθαρή. Λιγότερες αποδείξεις σημαίνουν λιγότερα μπλοκαρίσματα στα μηχανήματα και λιγότερα αναλώσιμα. Για τον καταναλωτή, σημαίνει επίσης λιγότερα χαρτάκια στην τσέπη ή στην τσάντα και καλύτερη οργάνωση των αγορών του. Η μετάβαση αυτή συνδέεται άμεσα με τους ευρωπαϊκούς στόχους για τη μείωση της σπατάλης και την προστασία του περιβάλλοντος. Αν και πρόκειται για μια μικρή καθημερινή πράξη, το συνολικό της αποτύπωμα είναι σημαντικό. Η απόδειξη του σούπερ μάρκετ γίνεται έτσι σύμβολο μιας ευρύτερης αλλαγής, όπου η τεχνολογία χρησιμοποιείται όχι μόνο για ευκολία, αλλά και για πιο υπεύθυνες επιλογές στην καθημερινή κατανάλωση.
Μελέτες πάντως δείχνουν ότι αρκετοί καταναλωτές, ειδικά μεγαλύτερης ηλικίας, προτιμούν τη χάρτινη απόδειξη γιατί είναι άμεση και δεν απαιτεί καμία ψηφιακή διαδικασία. Ενώ άλλοι ανησυχούν για την προστασία των προσωπικών τους δεδομένων και δεν επιθυμούν να δώσουν email ή αριθμό τηλεφώνου στο ταμείο. Γι’ αυτούς, η επιλογή θα πρέπει να παραμείνει ανοιχτή και η αλλαγή να γίνεται σταδιακά, χωρίς υποχρεωτικότητα, σημειώνουν επιχειρηματίες μεγάλων αλυσίδων καταστημάτων του εξωτερικού.