Η ΕΕ ανεβαίνει ξανά τις σκάλες του κτιρίου Justus Lipsius στις Βρυξέλλες με στόχο να μιλήσει για «στρατηγική αυτονομία» και μακροπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα, αλλά βρίσκει μπροστά της ακόμη μία κρίση: τον πόλεμο ΗΠΑ–Ισραήλ κατά του Ιράν και το σοκ στις τιμές της ενέργειας. Αντί για ψύχραιμο σχεδιασμό ενός ευρωπαϊκού οικονομικού μοντέλου ικανό να σταθεί απέναντι σε ΗΠΑ και Κίνα, οι ηγέτες της Ευρώπης επιστρέφουν στη λογική της πυρόσβεσης, υπό την πίεση των 100 δολαρίων το βαρέλι και του φόβου νέας έκρηξης του λαϊκισμού.
Οι συζητήσεις στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κυριαρχούνται πλέον από ένα ερώτημα: πώς η ΕΕ θα προστατεύσει νοικοκυριά και επιχειρήσεις από το νέο ενεργειακό κύμα, χωρίς να εκτροχιάσει την ήδη εύθραυστη δημοσιονομική ισορροπία; Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν μιλά για «άμεση ανακούφιση» και «ολοκληρωμένη ματιά» στη μείωση των λογαριασμών, αλλά πίσω από τη ρητορική ξεδιπλώνεται ένας σκληρός πολιτικός φόβος: η εκτίναξη των τιμών να τροφοδοτήσει ξανά τις άκρες του πολιτικού φάσματος, από τη Βουδαπέστη μέχρι το Βερολίνο. Η εμπειρία της κρίσης του 2022 –όταν η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία εκτίναξε το κόστος ενέργειας και ανέβασε τα ποσοστά της άκρας δεξιάς και άκρας αριστεράς– είναι ακόμη νωπή στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Η ΕΕ στο δίλημμα Τραμπ
Πάνω από τα ενεργειακά και οικονομικά άγχη πλανάται η σκιά του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος για ακόμη μία φορά καθορίζει την ατζέντα της ΕΕ χωρίς να κάθεται στο τραπέζι. Η Ουάσιγκτον πιέζει στρατιωτικά στο Ιράν, μιλά για εμπορικές διευθετήσεις με την Ευρώπη και ταυτόχρονα διατηρεί ανοιχτό το ερώτημα της δέσμευσής της στο ΝΑΤΟ και στην άμυνα της Ουκρανίας. Μπροστά σε αυτή την τριπλή πίεση, οι 27 βρίσκονται διχασμένοι: ένα μπλοκ με αιχμή τον Πέδρο Σάντσεθ πιέζει για σαφή αναφορά στο διεθνές δίκαιο και έμμεσο «άδειασμα» της αμερικανικής και ισραηλινής στρατηγικής, ενώ άλλες πρωτεύουσες, με πρώτη τη Γερμανία, προτιμούν να χαμηλώσουν τον τόνο για να μην τινάξουν στον αέρα την υπό διαπραγμάτευση εμπορική συμφωνία ΕΕ–ΗΠΑ.
Το δίλημμα είναι ωμό: αξίζει στην ΕΕ να ρισκάρει εμπορική κλιμάκωση και πιθανή αμερικανική αποστασιοποίηση από την Ουκρανία μόνο και μόνο για να καταγγείλει ηθικά τον πόλεμο στο Ιράν; «Θα πληρώσουμε πιο ακριβό τίμημα», συνοψίζει χαρακτηριστικά ανώνυμα ένας υψηλόβαθμος Ευρωπαίος διπλωμάτης, αποτυπώνοντας την κυνική ισορροπία ανάμεσα στις αξίες και στα συμφέροντα. Η συζήτηση για την «γεωπολιτική Επιτροπή» και τη στρατηγική αυτονομία μοιάζει έτσι να σκοντάφτει στην παλιά εξάρτηση από την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας.
Η ΕΕ σε ενεργειακό και δημοσιονομικό στρίμωγμα
Η έκρηξη των τιμών του πετρελαίου επαναφέρει την Ευρώπη στα σκοτεινά 24ωρα της πρώτης χρονιάς του πολέμου στην Ουκρανία, όταν οι κυβερνήσεις διοχέτευσαν εκατοντάδες δισεκατομμύρια για να σβήσουν την κοινωνική φωτιά των λογαριασμών. Τώρα, όμως, τα δημοσιονομικά περιθώρια έχουν στενέψει, οι κανόνες του Συμφώνου Σταθερότητας επιστρέφουν και οι αγορές κοιτούν πιο αυστηρά τις χώρες του Νότου, από την Ιταλία μέχρι την Ελλάδα. Μέσα σε αυτό το σκηνικό, η κόντρα γύρω από το Σύστημα Εμπορίας Ρύπων (ETS) αποτυπώνει το νέο ενεργειακό ρήγμα στην Ένωση: οι σκανδιναβικές χώρες, μαζί με την Ισπανία, υπερασπίζονται το ETS και τη γραμμή ότι περισσότερες ανανεώσιμες πηγές σημαίνουν μεγαλύτερη αυτονομία, ενώ η Τζόρτζια Μελόνι και ο Ντόναλντ Τουσκ ζητούν «βαθιές προσαρμογές» για να μη γίνει το κλιματικό εργαλείο ένας ακόμη πολλαπλασιαστής της ενεργειακής φούσκας.
Στο παρασκήνιο, ο Βίκτορ Όρμπαν επανέρχεται στον ρόλο του «ταραξία» της ΕΕ, απειλώντας με βέτο το δάνειο 90 δισ. ευρώ προς την Ουκρανία και μπλοκάροντας, μαζί με τη Μπρατισλάβα, το 20ό πακέτο κυρώσεων κατά της Ρωσίας. Η οργή απέναντι στη Βουδαπέστη έχει χτυπήσει κόκκινο, με ευρωπαϊκές πρωτεύουσες να εξετάζουν ακόμη και την προσφυγή στο Δικαστήριο της ΕΕ για παραβίαση της αρχής της «ειλικρινούς συνεργασίας», μια κίνηση που όμως θα παράξει αποτελέσματα πολύ αργότερα από ό,τι αντέχει το Κίεβο. Την ίδια στιγμή, οι ηγέτες επιχειρούν να κλειδώσουν χρονοδιαγράμματα για μείωση της γραφειοκρατίας και βαθύτερη ολοκλήρωση της ενιαίας κεφαλαιαγοράς, ελπίζοντας ότι έτσι θα απελευθερώσουν επενδύσεις σε άμυνα, ενέργεια και πράσινη βιομηχανία χωρίς να καταφύγουν σε μόνιμο χαλάρωμα των δημοσιονομικών κανόνων, σύμφωνα με το Politico.
Πίσω από τις κλειστές πόρτες, η νέα γεωπολιτική εξίσωση συνδέει στενά την ενεργειακή ανασφάλεια, την άμυνα και την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ. Ο πόλεμος στο Ιράν εκτοξεύει τα έσοδα του Βλαντίμιρ Πούτιν την ώρα που ο ρωσικός στρατός χάνει έδαφος στην περιοχή του Ντνιπροπετρόφσκ, ενώ η ζήτηση για αμερικανικά όπλα στη Μέση Ανατολή απειλεί να στερήσει από την Ουκρανία κρίσιμα συστήματα που χρηματοδοτούν οι Ευρωπαίοι. Στο κενό που δημιουργείται, αναδύεται η προσδοκία ότι η ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία, σε συνδυασμό με την ενισχυμένη ουκρανική παραγωγική βάση, θα καλύψει την τρύπα, όμως ακόμη και οι ίδιοι οι βιομήχανοι παραδέχονται πως «οι πόλεμοι αυξάνονται πιο γρήγορα από τις γραμμές παραγωγής».