Για δεκαετίες, η Πρωτομαγιά του 1944 ζούσε στη συλλογική μνήμη ως αφήγηση, ως τραγούδι, ως μαρτυρία γραμμένη βιαστικά σε ένα χαρτί πεταμένο από ένα φορτηγό λίγο πριν από τον θάνατο. Ζούσε ως θρύλος και ως πληγή. Τώρα, όμως, οι μορφές εκείνων των 200 ανδρών αποκτούν πρόσωπο.
Τα βλέμματά τους, σταθερά και ατάραχα μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα, διαπερνούν τον χρόνο και μετατρέπουν τη μνήμη σε εικόνα.
Ρεπορτάζ του Guardian καταγράφει όχι μόνο την αποκάλυψη ενός σπάνιου ιστορικού ντοκουμέντου, αλλά και τη βαθιά συγκίνηση που προκάλεσε η εμφάνιση των φωτογραφιών – εικόνων που φωτίζουν μια από τις πιο σκοτεινές στιγμές της ναζιστικής Κατοχής στην Ελλάδα.
Σε μια χώρα όπου η Ιστορία της Αντίστασης κουβαλά ακόμη το βάρος του εμφυλίου και των πολιτικών διχασμών, οι φωτογραφίες από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής λειτουργούν σαν καθρέφτης: δείχνουν τη βία του κατακτητή, αλλά και την αξιοπρέπεια εκείνων που στάθηκαν απέναντί του.
Η διεθνής απήχηση της αποκάλυψης δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Αφορά τη δύναμη της μνήμης, τη δικαίωση των αφηγήσεων που για χρόνια αμφισβητήθηκαν ή αποσιωπήθηκαν, και τη σιωπηλή, σχεδόν τελετουργική στιγμή όπου η Ιστορία παύει να είναι απλώς λόγος και γίνεται πρόσωπο, βλέμμα, στάση σώματος. Οι εικόνες των 200 της Καισαριανής δεν είναι απλώς φωτογραφίες· είναι μια υπενθύμιση ότι ακόμη και μπροστά στον θάνατο, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια μπορεί να σταθεί όρθια.
Η βρετανική εφημερίδα εστιάζει σε ένα από τα ιστορικά πρόσωπα εκείνης της περιόδου, τον 96χρονο σήμερα Βαγγέλη Σακκάτο, που μιλάει με λεπτομέρειες για το τραυματικό βίωμα.
Γράφει ο Guardian:
Στο γεμάτο βιβλία γραφείο του, ο Βαγγέλης Σακκάτος κοιτούσε τις φωτογραφίες με τους άνδρες που στέκονταν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 τον στοιχειώνουν από τότε που ήταν παιδί.
«Η ηρωική τους στάση έμοιαζε με θρύλο», είπε ο βετεράνος αριστερός, κοιτάζοντας τις εικόνες που τις τελευταίες ημέρες κυριαρχούν στον ελληνικό Τύπο, με ένα μείγμα οργής και θαυμασμού. «Τα χρόνια πέρασαν, αλλά εγώ δεν ξέχασα».
Στα 96 του, ο Σακκάτος δεν φανταζόταν ποτέ ότι θα ερχόταν η στιγμή που θα μπορούσε να «δώσει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που έμεινε στην ιστορία ως μία από τις πιο φρικτές θηριωδίες της ναζιστικής Κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές, που εκτελέστηκαν με ριπές πολυβόλου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, σε απόσταση μικρότερη του ενός χιλιομέτρου από το σπίτι του, εκτελέστηκαν ως αντίποινα για τη δολοφονία ενός Γερμανού στρατηγού από κομμουνιστές αντάρτες λίγες ημέρες νωρίτερα.
Οι φωτογραφίες δείχνουν τους άνδρες να μπαίνουν στο σκοπευτήριο της Αθήνας με το κεφάλι ψηλά, να κοιτούν τον φακό χωρίς φόβο. Είναι γνωστό πως πήγαν στον θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα, σε μια τελευταία πράξη αντίστασης.
«Αυτό ακούγαμε πάντα», λέει ο Σακκάτος, που για χρόνια μαζί με άλλους αριστερούς ζητούσε να στηθεί μνημείο στη μνήμη τους. «Και τώρα βλέπουμε αυτό το θάρρος με τα μάτια μας».
Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες ανέβηκαν στο eBay από τον Βέλγο συλλέκτη Τιμ ντε Κράενε, που ειδικεύεται σε αντικείμενα του Τρίτου Ράιχ, δεν ήταν καν γνωστό αν υπήρχαν τέτοιες εικόνες.
Χωρίς φωτογραφικά ντοκουμέντα, όσα ξέραμε για τις τελευταίες τους στιγμές βασίζονταν σε χειρόγραφα σημειώματα που είχαν πετάξει από τα φορτηγά καθώς τους μετέφεραν από το Μπλοκ 15 του στρατοπέδου Χαϊδαρίου -το διαβόητο στρατόπεδο κράτησης πολιτικών κρατουμένων στα δυτικά της Αθήνας- προς τον τόπο της εκτέλεσης.
Την Παρασκευή, μετά τον σάλο που προκάλεσε η δημοσιοποίηση των εικόνων, το υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε προσύμφωνο με τον συλλέκτη για την αγορά των φωτογραφιών, οι οποίες αποσύρθηκαν από την πώληση.
Οι εκτυπώσεις, που πιστεύεται ότι τραβήχτηκαν από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, χαρακτηρίστηκαν «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας».
Λίγα γεγονότα έχουν χαραχθεί τόσο βαθιά στη συλλογική μνήμη μιας χώρας που έζησε πάνω από τρία χρόνια γερμανικής Κατοχής. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς -που θεωρούνται κορυφαία στιγμή της αντιναζιστικής αντίστασης υπό την ηγεσία των κομμουνιστών- ενέπνευσαν ποιητές, στιχουργούς, ζωγράφους και κινηματογραφιστές. Από τότε, το γεγονός αυτό έχει σημαδέψει τη λαϊκή φαντασία.
«Άλλο να ακούς για τη γενναιότητά τους και άλλο να τη βλέπεις», είπε ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του ΚΚΕ που ξεναγεί επισκέπτες στο Σκοπευτήριο και στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης στην Καισαριανή. «Τώρα ξέρουμε ότι στάθηκαν μπροστά στο απόσπασμα όχι μόνο με περηφάνια αλλά και με υψωμένες γροθιές. Το προηγούμενο βράδυ είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβούνταν αυτό που θα ακολουθούσε. Το έβλεπαν ως τιμή».
Οι εκτελέσεις έγιναν μήνες πριν αρχίσει η αποχώρηση των ηττημένων δυνάμεων του Χίτλερ από την Ελλάδα, τον Οκτώβριο του 1944 – πάνω από τρία χρόνια μετά την είσοδο της Βέρμαχτ στην Αθήνα και τέσσερα μετά την εισβολή που διέταξε ο Μουσολίνι από την κατεχόμενη Αλβανία.
Ο Χόιερ, που βρισκόταν στην Ελλάδα από το 1943, πιθανότατα ανήκε σε μονάδα που είχε στείλει το υπουργείο Προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς για να καταγράφει τη ζωή στις κατεχόμενες περιοχές. «Οι εικόνες μάς επιτρέπουν να δούμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από τα μάτια του κατακτητή», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.
Η συλλογή πιστεύεται ότι περιλαμβάνει 262 φωτογραφίες. Σε ορισμένες υπάρχει χειρόγραφη σημείωση «Aten 1.5.44» – η ημερομηνία της σφαγής.
Έλληνες ιστορικοί, που εδώ και χρόνια επισημαίνουν την έλλειψη αρχειακού υλικού από εκείνη την περίοδο, χαρακτήρισαν τις εικόνες εξαιρετικά σημαντικές. Τόνισαν ότι η απρόσμενη ανακάλυψή τους θα βοηθήσει όχι μόνο στην έρευνα για τα ναζιστικά εγκλήματα, αλλά και θα «ανοίξει τον δρόμο» για συζήτηση γύρω από τον αιματηρό εμφύλιο πόλεμο 1946-49 που ακολούθησε την Απελευθέρωση.
Για δεκαετίες, το ΚΚΕ ήταν εκτός νόμου και η μνήμη γεγονότων όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς απαγορευόταν, εν μέρει επειδή χώροι όπως το Σκοπευτήριο της Καισαριανής ήταν απροσπέλαστοι. Μέχρι την πτώση της χούντας το 1974, οι διαδοχικές δεξιές κυβερνήσεις περιθωριοποιούσαν τον ρόλο της αριστερής αντίστασης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Τις τελευταίες ημέρες, συγγενείς που αναγνώρισαν προγόνους τους στις φωτογραφίες εμφανίστηκαν ζητώντας να αναγνωριστεί επίσημα μια περίοδος γεμάτη τραύμα.
«Επιτέλους έχουμε οπτική επιβεβαίωση για κάτι που στοίχειωνε την ελληνική Αριστερά για δεκαετίες», δήλωσε ο Κωστής Καρπόζηλος, καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. «Αυτές οι εικόνες θα ανοίξουν μια αναγκαία συζήτηση για την πολιτική της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα, που για χρόνια επισκιαζόταν από τις διαιρέσεις του εμφυλίου».
Ενδεικτικό του κλίματος πόλωσης, η μαρμάρινη πλάκα με τα ονόματα των 200 βανδαλίστηκε από ακροδεξιούς λίγες ώρες μετά τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών.
Την Παρασκευή, το μνημείο μπροστά από τον τοίχο της εκτέλεσης ήταν σκεπασμένο με κόκκινα γαρύφαλλα – ένδειξη, σύμφωνα με αξιωματούχους, της αυξημένης προσέλευσης ανθρώπων που ήθελαν να τιμήσουν τη μνήμη τους.
«Η συναισθηματική ανταπόκριση είναι τεράστια», είπε ο Αναστάσης Γκίκας από το Τμήμα Ιστορίας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. «Μας έχουν κατακλύσει τηλεφωνήματα από απογόνους των νεκρών συντρόφων μας που ζητούν να επιστρέψουν οι φωτογραφίες στην Ελλάδα. Εδώ ανήκουν και εδώ πρέπει να εκτεθούν δημόσια, για να τις δει όλος ο κόσμος».