Η Ελλάδα βρίσκεται σε φάση καθοριστικών αλλαγών στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας με την έλευση του Συστήματος Επιστροφής Εγγύησης Συσκευασιών (Deposit Return System – DRS), μια πρωτοβουλία που προβλέπεται να λειτουργήσει πλήρως έως το 2026.
Στόχος του μέτρου είναι να ενισχύσει την ανακύκλωση πλαστικών και μεταλλικών συσκευασιών ποτών και να ανταποκριθεί στις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις για υψηλά ποσοστά συλλογής αποβλήτων, περιορίζοντας παράλληλα τη ρύπανση και τη διασπορά απορριμμάτων στο περιβάλλον.
Σύμφωνα με τον νέο φορέα DRS Hellas Α.Ε., που συστάθηκε πρόσφατα για τον συντονισμό του εγχειρήματος, το σύστημα θα προσφέρει στον καταναλωτή την επιστροφή της εγγύησης που κατέβαλε κατά την αγορά, όταν επιστρέψει την άδεια συσκευασία σε καθορισμένα σημεία συλλογής. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, στην αγορά εκφράζονται ανησυχίες για το κόστος λειτουργίας του συστήματος, την επάρκεια των υποδομών και τον κίνδυνο το πρόσθετο βάρος να μετακυλιστεί στις τελικές τιμές των προϊόντων.
Επιχειρήσεις και καταναλωτές προβληματίζονται επίσης για το αν το δίκτυο σημείων επιστροφής θα είναι επαρκές και εύκολα προσβάσιμο, ιδιαίτερα σε νησιωτικές και τουριστικές περιοχές, ώστε το DRS να λειτουργήσει αποτελεσματικά χωρίς να δημιουργήσει πρόσθετη οικονομική ή πρακτική επιβάρυνση στην καθημερινότητα.
Τι συμβαίνει στην Ευρώπη
Σε πολλές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης το DRS λειτουργεί με αξιοσημείωτη επιτυχία και έχει ήδη επιφέρει μεγάλα περιβαλλοντικά οφέλη:
- Στη Γερμανία, το σύστημα έχει επιτύχει αξιοσημείωτα υψηλά ποσοστά επιστροφής συσκευασιών, με συλλογή κοντά στο 98% των δοχείων που καλύπτει. Αυτό το επίπεδο απόδοσης κατατάσσει το γερμανικό σχήμα ανάμεσα στα πλέον αποτελεσματικά σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
- Στη Σουηδία και τη Δανία, όπου τα DRS λειτουργούν για δεκαετίες, τα ποσοστά είναι επίσης πολύ υψηλά, ενισχύοντας τόσο τη μείωση των αποβλήτων όσο και την εκτροπή τους από την ανεξέλεγκτη διάθεση στο περιβάλλον.
- Η Ιρλανδία, παρά την αρχική δυσπιστία και τεχνικά «παιδικά προβλήματα», έχει καταγράψει δεκάδες εκατομμύρια επιστροφές πλαστικών και μεταλλικών δοχείων μέσα σε λίγους μήνες από την έναρξη λειτουργίας του συστήματος τον Φεβρουάριο του 2024, με χιλιάδες πολίτες να συμμετέχουν ενεργά στην ανακύκλωση.
- Στη Ρουμανία, όπου το DRS λειτουργεί από το 2023, οι συλλογές φιαλών και κουτιών έχουν φτάσει σε επίπεδα έως 94% σε ορισμένους μήνες, πολύ πάνω από τα προγενέστερα ποσοστά ανακύκλωσης, δημιουργώντας παράδειγμα για άλλα κράτη της περιοχής.
Παράλληλα, σε χώρες όπως Κύπρος και Τσεχία το DRS ή δοκιμαστικά συστήματα εφαρμόζονται ή εξετάζονται ως εργαλεία για την επίτευξη των ευρωπαϊκών στόχων 77% συλλογής έως το 2025 και 90% έως το 2029.
Περιβαλλοντικά: Όταν λειτουργεί σωστά, το DRS ενισχύει σημαντικά τις ποσότητες που συλλέγονται για ανακύκλωση, μειώνοντας τον όγκο απορριμμάτων και την επιβάρυνση περιβάλλοντος. Οι χώρες με καλά οργανωμένα συστήματα έχουν δείξει σταθερή βελτίωση των ποσοστών ανακύκλωσης.
Κυκλική οικονομία: Μέσω της επαναχρησιμοποίησης υλικών και της αύξησης της αξίας των ανακτημένων πρώτων υλών, το DRS μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία πιο κλειστών, βιώσιμων βιομηχανικών κυκλωμάτων.
Κίνητρο για συμμετοχή: Σε ορισμένες χώρες, η επιστροφή της εγγύησης έχει μετατραπεί σε πρακτικό κίνητρο για τους πολίτες να συμμετέχουν ενεργά στην ανακύκλωση, ακόμη και ως μια μικρή πρόσθετη πηγή εσόδων, ειδικά για ευάλωτες ομάδες.
Φόβοι και προκλήσεις
Παρά τα θετικά παραδείγματα, η εφαρμογή του DRS προκαλεί ανησυχίες και στην Ελλάδα, που αφορούν κυρίως την οικονομική επίπτωση στον καταναλωτή και τις επιχειρήσεις. Πολλοί φοβούνται ότι το κόστος λειτουργίας και μεταφοράς του συστήματος θα μετακυλιστεί στις τελικές τιμές προϊόντων, επιβαρύνοντας την καθημερινότητα σε περίοδο που η ακρίβεια παραμένει πρόβλημα για τα νοικοκυριά.
Ακόμα, υπάρχουν επιφυλάξεις για το αν θα υπάρχει επαρκής αριθμός σημείων επιστροφής και υποδομών προκειμένου οι πολίτες να συμμετέχουν εύκολα και χωρίς ταλαιπωρία στην ανακύκλωση, καθώς και για τη λειτουργική ικανότητα των επιχειρήσεων, ιδιαίτερα των μικρότερων.
Κριτικοί του μέτρου σημειώνουν επίσης ότι η καθαρή περιβαλλοντική του συνεισφορά εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως η παρουσία επαρκούς εθνικής στρατηγικής για όλες τις κατηγορίες συσκευασιών και όχι μόνο για πλαστικά και μεταλλικά δοχεία.
Η επόμενη μέρα
Η Ελλάδα ετοιμάζεται να εφαρμόσει πλήρως το DRS με τη λειτουργία της DRS Hellas Α.Ε., που έχει ως αποστολή την οργάνωση και διαχείριση του συστήματος με διαφάνεια και σύμφωνα με ευρωπαϊκά πρότυπα. Αν και υπάρχουν κριτικές για το κόστος και την ετοιμότητα, τα παραδείγματα άλλων ευρωπαϊκών χωρών δείχνουν ότι ένα καλά σχεδιασμένο και επαρκώς υποστηριζόμενο DRS μπορεί να συνδυάσει οφέλη για το περιβάλλον, την οικονομία και την κοινωνική συμμετοχή.
Το κρίσιμο στοίχημα είναι η εφαρμογή να γίνει με τρόπο που να προστατεύει την αγοραστική δύναμη των καταναλωτών, να ενισχύει τη βιώσιμη ανάπτυξη και ταυτόχρονα να αντιμετωπίζει ουσιαστικά το πρόβλημα των αποβλήτων στην καθημερινή ζωή.