Ο Γιώργος Παπανικολάου, o Έλληνας ιατρός και πρωτοπόρος της κυτταροπαθολογίας, που πέθανε σαν σήμερα, 19 Φεβρουαρίου 1962 στο Μαϊάμι, άφησε πίσω του μια από τις πιο καθοριστικές τομές της σύγχρονης Ιατρικής. Με το τεστ Παπ – και τη λογική της κυτταρολογικής εξέτασης – έκανε κάτι που έμοιαζε αδιανόητο για την εποχή του: έδειξε ότι ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας μπορεί να εντοπιστεί έγκαιρα, όταν ακόμη δεν δίνει κανένα σύμπτωμα, και άρα να αντιμετωπιστεί προτού γίνει απειλή για τη ζωή. Έτσι, η πρόληψη δεν έμεινε μια γενική ιδέα, αλλά έγινε πράξη δημόσιας υγείας που άλλαξε τη σχέση εκατομμυρίων γυναικών με τον γιατρό, με το σώμα τους – και, τελικά, με τον ίδιο τον χρόνο.
Η μέθοδος που φέρει το όνομά του, το τεστ Παπ, μοιάζει απλή στην περιγραφή της, αλλά αποδείχθηκε ιστορική στις συνέπειές της: με ένα επίχρισμα κυττάρων και μικροσκοπική εξέταση, ο γιατρός μπορεί να εντοπίσει προκαρκινικές αλλοιώσεις και να παρέμβει πριν ο καρκίνος προλάβει να εξελιχθεί. Αυτός ο «χρόνος που κερδίζεται» είναι το μεγάλο δώρο του Παπανικολάου στη δημόσια υγεία, σε μια νόσο που παραμένει παγκοσμίως από τους συχνότερους καρκίνους στις γυναίκες και που, σε μεγάλο βαθμό, μπορεί να προληφθεί και να είναι ιάσιμη όταν εντοπιστεί νωρίς.
Η διαδρομή του τεστ Παπ δεν ήταν γραμμική: ο Παπανικολάου χρειάστηκε να αντιμετωπίσει δυσπιστία, να συσσωρεύσει τεκμήρια και να οργανώσει τη μέθοδό του ώστε να γίνει εφαρμόσιμη στην καθημερινή κλινική πράξη. Σημείο-κλειδί θεωρείται το βιβλίο «Diagnosis of Uterine Cancer by the Vaginal Smear» του 1943, που έγραψε μαζί με τον Herbert F. Traut, και με το οποίο η κυτταρολογία πέρασε οριστικά από το εργαστήριο στο ιατρείο.
Η επιτυχία του στηρίχθηκε σε ένα επίμονο βλέμμα στο μικροσκόπιο, σε λεπτές διαφορές κυττάρων που έπρεπε να αποκτήσουν σαφή ιατρική σημασία, ανοίγοντας τον δρόμο για τη σύγχρονη κυτταροπαθολογία ως εργαλείο έγκαιρης ανίχνευσης. Έτσι, ένα μέρος της γυναικείας υγείας πέρασε από την «τύχη» στον έλεγχο, καθώς ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας αναγνωρίζεται πλέον ως σε μεγάλο βαθμό προλήψιμος μέσω εμβολιασμού έναντι του HPV και τακτικού ελέγχου.
Ο ίδιος ο Παπανικολάου δεν πρόλαβε να δει όλο το μέγεθος αυτής της αλλαγής που έφερε. Λίγους μήνες μετά τη μετακίνησή του στο Μαϊάμι για να αναπτύξει νέο ερευνητικό ινστιτούτο, πέθανε από έμφραγμα στις 19 Φεβρουαρίου 1962.
Αν κάτι συνοψίζει την τεράστια συμβολή του, είναι ότι έκανε την έγκαιρη διάγνωση να μοιάζει με καθημερινή ιατρική ρουτίνα – μια ρουτίνα που, όπου εφαρμόστηκε οργανωμένα, μεταφράστηκε σε θεαματική μείωση θανάτων και σε μια πιο ενεργή, συνειδητή σχέση των γυναικών με την υγεία τους.