Ηλεκτρονική Ψηφοφορία μέσω Internet: η νέα Πραγματικότητα;
Aπό τα σφαιρίδια και τα ψηφοδέλτια στην ηλεκτρονική ψηφοφορία
Οι εκλογές ως θεμέλιο της δημοκρατίας και η ιστορία των μέσων ψηφοφορίας
Δρ. Χρήστος Μπακούρος*
Οι εκλογές αποτελούν διαχρονικά τη γιορτή της δημοκρατίας. Με αφορμή τις εκλογές για την ανάδειξη των μαθητικών συμβουλίων, πανεπιστημιακών εκλογών για πρυτανικές αρχές, δημοψηφίσματα εντός Δήμων, είναι σημαντικό να ενημερώνονται για τη διαδρομή των μέσων και των διαδικασιών ψηφοφορίας. Η δημοκρατία ταυτίζεται με τη διεκδίκηση του καθολικού δικαιώματος της ψήφου, καθώς και με τους δημοκρατικούς αγώνες για την κατοχύρωσή του. Η ιστορία του πώς ψηφίζουμε στις εκλογές συνδέεται άμεσα με τη σημασία του δικαιώματος της ψήφου και τις προσπάθειες για τη διασφάλιση της συμμετοχής όλων των πολιτών στη λήψη αποφάσεων.
1. Η ιστορία των μέσων ψηφοφορίας
Η λέξη «ψήφος» προέρχεται από το μικρό λειασμένο λιθάρι που χρησιμοποιούσαν οι δικαστές στα αρχαία ελληνικά δικαστήρια για να δηλώσουν την επιλογή τους. Στη σύγχρονη εποχή, η ψήφος είναι το μέσο με το οποίο ο πολίτης δηλώνει τη βούλησή του μέσα από μια εκλογική διαδικασία.
α) Τα μέσα ψηφοφορίας στο νεοελληνικό κράτος
Στην Ελλάδα, έχουν χρησιμοποιηθεί ως μέσα ψηφοφορίας το ψηφοδέλτιο και το σφαιρίδιο. Πριν την Επανάσταση, κατά την οθωμανική κυριαρχία, κυριαρχούσε η προφορική και φανερή ψηφοφορία στις συνελεύσεις των τοπικών κοινοτήτων, γνωστών ως δημογεροντίες.
Το ψηφοδέλτιο εισήχθη στην Ελλάδα από τους Βαυαρούς και χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στις δημοτικές εκλογές του 1834 και στις γενικές βουλευτικές εκλογές του 1844. Το ψηφοδέλτιο ήταν χειρόγραφο, αλλά καταργήθηκε με το Σύνταγμα του 1864, καθώς πολλοί Έλληνες ήταν αναλφάβητοι και εύκολα χειραγωγείται από τους τοπικούς κομματάρχες.
Για περίπου 60 χρόνια, μετά από πρόταση των Επτανησίων βουλευτών, χρησιμοποιήθηκε το σφαιρίδιο — ένας μολυβένιος βόλος που ο ψηφοφόρος έριχνε σε κάλπη χωρισμένη σε δύο χώρους, για το ΝΑΙ και το ΟΧΙ, διασφαλίζοντας τη μυστικότητα της ψήφου. Η διαδικασία αυτή θεσμοθετήθηκε για να εξασφαλίσει τη μυστικότητα, μετά τις εμπειρίες των νοθευμένων εκλογών της οθωνικής περιόδου.
Το Σύνταγμα του 1864 καθιέρωσε την ταυτόχρονη διεξαγωγή των εκλογών σε όλη την επικράτεια, με διάρκεια τεσσάρων ημερών, εκ των οποίων η μία έπρεπε να είναι Κυριακή. Πριν από αυτό, οι εκλογές διεξάγονταν τμηματικά και διαρκούσαν μέχρι και τέσσερις μήνες, γεγονός που ευνοούσε την αλλοίωση των αποτελεσμάτων.
Το 1877, με νέο εκλογικό νόμο, η ψηφοφορία καθιερώθηκε να διαρκεί μία μόνο ημέρα, την Κυριακή, κάτι που ισχύει μέχρι σήμερα.
Στη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα, το Σύνταγμα του 1911 δεν προέβλεπε πλέον το σφαιρίδιο και άφησε στον νομοθέτη να ορίσει το μέσο ψηφοφορίας. Το έντυπο ψηφοδέλτιο επανήλθε το 1914 και από το 1926 χρησιμοποιείται σταθερά, μαζί με τον σταυρό προτίμησης.
Σύμφωνα με τον Νίκο Αλιβιζάτο, από το 1843 έως το 2010 διεξήχθησαν στην Ελλάδα 62 βουλευτικές εκλογές (ή 64 αν προστεθούν οι διπλές του 2012), με υψηλά ποσοστά συμμετοχής. Ακόμη και αν αφαιρεθούν όσες θεωρούνται μη γνήσιες, η εκλογική ιστορία της Ελλάδας είναι σημαντική, καθώς λίγες χώρες διαθέτουν τόσο υψηλό ποσοστό έντιμων εκλογών με καθολική ψηφοφορία.
β) Τα μέσα ψηφοφορίας σε άλλες χώρες
Το χάρτινο ψηφοδέλτιο χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στη Μασαχουσέτη το 1629 και σταδιακά επικράτησε παγκοσμίως. Στις ΗΠΑ, από τον 19ο αιώνα, έγιναν προσπάθειες να κατασκευαστούν μηχανές για την απλούστευση και επιτάχυνση της ψηφοφορίας. Από τη δεκαετία του 1990, χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Βραζιλία, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ολλανδία και η Ινδία εγκατέλειψαν το χάρτινο ψηφοδέλτιο και υιοθέτησαν σταδιακά την ηλεκτρονική ψηφοφορία, αξιοποιώντας ειδικές ηλεκτρονικές συσκευές στα εκλογικά τμήματα.
2. Το καθολικό δικαίωμα ψήφου και η δημοκρατία
Το καθολικό δικαίωμα ψήφου κατακτήθηκε σε δύο φάσεις: κατά τον 19ο αιώνα, με αγώνες για την άρση των περιουσιακών και άλλων περιορισμών ώστε να ψηφίζουν όλοι οι ενήλικες άνδρες, και από τα τέλη του 19ου αιώνα και κυρίως τον 20ό, με αγώνες για την επέκταση του δικαιώματος και στις γυναίκες.
Σε πολλές χώρες που κατοχύρωσαν νωρίς το καθολικό εκλογικό δικαίωμα για τους άνδρες, καθυστέρησαν να το επεκτείνουν στις γυναίκες. Για παράδειγμα, στην Ελβετία οι άνδρες ψήφιζαν από το 1848, ενώ οι γυναίκες μόλις το 1971, στη Γαλλία το 1848 και το 1955 αντίστοιχα, ενώ στην Ελλάδα το 1864 και το 1952. Χρειάστηκαν πολλές δεκαετίες ώστε το δικαίωμα ψήφου να γίνει πραγματικά καθολικό για όλους τους πολίτες.
Η ιστορία του καθολικού δικαιώματος ψήφου είναι γεμάτη από κινητοποιήσεις και ιδεολογικούς αγώνες, ώστε να συμπεριληφθούν στην έννοια του πολίτη όλες οι κοινωνικές ομάδες, τα φύλα, οι θρησκείες και οι φυλές. Ιδιαίτερα μετά το σοκ του ναζισμού και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, με τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου το 1948, η έννοια του ανθρώπου απέκτησε την καθολικότητα που θεωρούμε σήμερα δεδομένη.
Παρ’ όλα αυτά, η καθολική ψήφος και τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν πρέπει να θεωρούνται δεδομένα για όλες τις χώρες του πλανήτη. Η αναπτυγμένη δημοκρατία παραμένει αγαθό για ένα μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού, όπως δείχνουν οι έρευνες της Freedom House: το 2012, μόνο 90 από τις 195 χώρες θεωρούνταν ελεύθερες και δημοκρατικές, στις οποίες κατοικούν περίπου 3 δισεκατομμύρια άνθρωποι από τα συνολικά 7 δισεκατομμύρια του πλανήτη.
Συνοψίζοντας, το καθολικό δικαίωμα ψήφου δεν είναι αυτονόητο και καθολικό, καθώς η ιστορία του δεν ξεπερνά τα 200 χρόνια και η γεωγραφική του εξάπλωση αφορά λιγότερο από τους μισούς ανθρώπους παγκοσμίως.
Οι βασικές αρχές για την ψηφοφορία σύμφωνα με το ελληνικό Σύνταγμα
Σύμφωνα με το Σύνταγμα, η αρχή της καθολικής ψηφοφορίας προβλέπει ότι από το εκλογικό σώμα αποκλείονται μόνο όσοι δεν πληρούν τις ελάχιστες προϋποθέσεις που θέτει το Σύνταγμα (όπως ηλικία, καταδίκες για ορισμένα εγκλήματα, δικαστική συμπαράσταση). Ο κοινός νομοθέτης δεν μπορεί να προβλέψει επιπλέον λόγους στέρησης του δικαιώματος της ψήφου.
Η αρχή της ισότητας της ψήφου διασφαλίζει ότι κάθε πολίτης διαθέτει μόνο μία ψήφο και όλες οι ψήφοι είναι νομικά ισοδύναμες. Η αρχή της άμεσης ψηφοφορίας σημαίνει ότι δεν μεσολαβεί άλλη βούληση μεταξύ του εκλογέα και του αποτελέσματος της εκλογής.
Η αρχή της μυστικότητας της ψήφου διασφαλίζει ότι η εκλογική βούληση του εκλογέα δεν γίνεται γνωστή σε τρίτους. Η αρχή της υποχρεωτικής ψηφοφορίας προβλέπει ότι η άσκηση του εκλογικού δικαιώματος είναι υποχρεωτική, αν και από το 2001 δεν προβλέπονται κυρώσεις για τη μη συμμετοχή στις εκλογές.
Η αρχή της ταυτόχρονης διενέργειας των εκλογών σε όλη την επικράτεια έχει πλέον εξαιρέσεις για εκλογείς που βρίσκονται στο εξωτερικό, αρκεί να τηρείται η αρχή της ταυτόχρονης καταμέτρησης και ανακοίνωσης των αποτελεσμάτων.
Τέλος, η αρχή της αυτοπρόσωπης άσκησης του εκλογικού δικαιώματος ισχύει μόνο για τους εκλογείς στην Επικράτεια, ενώ το αναθεωρημένο Σύνταγμα προβλέπει τη δυνατότητα ψήφου για τους εκλογείς του εξωτερικού με επιστολική ψήφο ή άλλο πρόσφορο μέσο.
Έως σήμερα έχουν διεξαχθεί αρκετές εκλογές µέσω Internet, αν και οι περισσότερες από αυτές είχαν ανεπίσημο χαρακτήρα, ενώ αρκετά συστήματα σχεδιάζονται και εφαρμόζονται πιλοτικά µε σκοπό τη μελλοντική τους υλοποίηση σε συστήματα µμεγάλης κλίμακας.
Παραδείγματα αποτελούν (Burmester,2002) οι εκλογές της παράταξης των ∆δημοκρατικών στην πολιτεία της Arizona των Η.Π.Α. (νομικά έγκυρες), Μάρτιος 2000; η αποστολή, µέσω Internet, των ψήφων του στρατιωτικού προσωπικού εντός και εκτός των Η.Π.Α (absentee ballots) στις Προεδρικές εκλογές (νομικά έγκυρες), 2000; Οι εκλογές των Ρεπουμπλικάνων στην πολιτεία της Alaska (ανεπίσημα αποτελέσματα), Ιανουάριος 2000; Οι τοπικές και δημοτικές εκλογές στη Μεγ. Βρετανία (ανεπίσημα αποτελέσματα), Μάιος 2002.
H διείσδυση του Internet στις σύγχρονες κοινωνίες καθιστά επωφελή την υιοθέτηση ηλεκτρονικών µμεθόδων για την εξ’ αποστάσεως συμμετοχή του πολίτη στις δημοκρατικές αποφάσεις (ψηφοφορίες, δημοσκοπήσεις κ.λ.π).
Τα συστήματα εξ’ αποστάσεως ψηφοφορίας µέσω Internet, μαζί µε άλλες διαδικασίες που εφαρμόζονται σήμερα σε δημοκρατικά καθεστώτα αναμένεται να απλοποιήσουν την υποβολή της ψήφου και να αυξήσουν τη συμμετοχή των πολιτών στις εκλογές.
Σε κάθε περίπτωση, η υποβολή ψήφου µέσω Internet θα πρέπει να αποτελέσει µία εναλλακτική και όχι τη µοναδική δυνατότητα συμμετοχής του πολίτη στις εκλογές. Σε αντίθετη περίπτωση, θα προέκυπταν ζητήματα κοινωνικού αποκλεισμού και συνταγματικότητας των εκλογών (Mitrou et al.,2002).
Σε γενικές γραμμές οι κυριότεροι παράγοντες που αποτρέπουν σήμερα την υιοθέτηση συστημάτων εξ’ αποστάσεως ψηφοφορίας µέσω Internet είναι: α) Μη ασφαλή συστήματα υπολογιστών, β) Έλλειψη Υποδομών ∆δημοσίου Κλειδιού, γ) Έλλειψη Προτύπων (Standards).
Παράλληλα, η μετάβαση σε εκλογές µέσω Internet πιθανόν αρχικά να συνεπάγεται υψηλό κόστος αγοράς και συντήρησης υπολογιστικών µμηχανών, λογισμικού βάσεων δεδομένων και συστημάτων δρομολόγησης, ωστόσο µμακροπρόθεσμά το κόστος αναμένεται να είναι µειωμένο σε σχέση µε τις παραδοσιακές εκλογές. Η μετάβαση σε συστήματα εξ’ αποστάσεως ψηφοφορίας µέσω Internet αναμένεται να γίνει σταδιακά, αρχής γενομένης µε ψηφοφορίες σε Εκλογικά Σημεία, όπου το φυσικό περιβάλλον και οι επικοινωνίες µμπορούν να ελεγχθούν επαρκώς.
Θεωρώ πως η πρώτη αυτή φάση θέλει ιδιαίτερη προσοχή και αναλυτική ενημέρωση του εκλογικού σώματος, που θα ερμηνεύει ουσιαστικά τα πλεονεκτήματα έναντι των παραδοσιακών τρόπων ψηφοφορίας. Θα προσφέρει ένα σημαντικό πεδίο για συζήτηση και απόκτηση εμπειριών για τη μετάβαση σε περισσότερο «φιλελεύθερα» συστήματα (χρήση συσκευών τύπου ATM σε Κιόσκια, PC σε σχολεία, βιβλιοθήκες, δημόσιες υπηρεσίες) µε απώτερο σκοπό τη δυνατότητα υποβολής ψήφου από το σπίτι ή το χώρο εργασίας µέσω Internet.
Ως προς την ασφάλεια ενός τέτοιου συστήματος, δεν είναι ρεαλιστικό να πιστεύουμε ότι ένα σύστημα ψηφοφορίας µέσω Internet θα μπορέσει ποτέ να αντιμετωπίσει όλα τα ζητήματα ασφάλειας που ενδεχομένως να υπάρχουν, όντας παράλληλα πρακτικό και λειτουργικό: αυτό που θα έπρεπε (και µπορούμε) να περιμένουμε είναι ένα σύστημα τουλάχιστον τόσο ασφαλές όσο και τα παραδοσιακά εκλογικά συστήματα.
*Δρ. Χρήστος Μπακούρος
ΡhD Δημόσια Διοίκηση- Οικονομολόγος – Διοίκηση Επιχειρήσεων & Οργανισμών
MSc Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση – MSc Διοίκηση Τουριστικών Επιχειρήσεων
πρ. Γενικός Γραμματέας Δήμου Διονύσου
Πρόεδρος Ελεγκτικής Επιτροπής Ένωσης Γενικών Γραμματέων ΟΤΑ “ΚΛΕΙΣΘΕΝΗΣ”
Μέλος Επιστημονικού Συμβουλίου Ινστιτούτου Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Ι.Τ.Α)